γράφει ο Γεώργιος Χ. Χατζής (*)

Η παγκόσμια πραγματικότητα:

Εφόσον έχουμε αναλύσει τις συνιστώσες του Δημογραφικού, και το έχουμε κατανοήσει ως πρόβλημα, και πριν την συζήτηση για το πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί, είναι χρήσιμο να δούμε κάποιες διαπιστώσεις και παραδοχές:

Πρέπει να τονίσουμε ότι η δημογραφική ύφεση δεν είναι πρόβλημα μόνο Ελληνικό (αν και στην πατρίδα μας είναι ιδιαίτερα έντονο) αλλά συνιστά μια σύγχρονη παγκόσμια πραγματικότητα. Όλος ο πλανήτης μοιάζει να έχει αιχμαλωτιστεί σε μια καθοδική περιδίνηση ραγδαίου αποπληθυσμού, με μόνη ίσως εξαίρεση την Αφρικανική ήπειρο, που και αυτή πάλι σε λίγα χρόνια εκτιμάται ότι θα πέσει κάτω από το “μαγικό” 2.1 στον δείκτη γονιμότητας. Υπάρχει μεγάλη συζήτηση σχετικά με το εάν τα 8 δισεκατομμύρια των ανθρώπων στην Γη ως νούμερο συνιστούν πρόβλημα υπερπληθυσμού, αλλά το σίγουρο είναι ότι η δημογραφική ανισορροπία μεταξύ των γενεών που προκύπτει από την κατάρρευση των γεννήσεων θα προκαλέσει ισχυρούς κλυδωνισμούς στην ανθρωπότητα και τον πολιτισμό της, ανεξάρτητα από τον απόλυτο αριθμό του παγκόσμιου πληθυσμού.

Η περίπτωση της Νοτίου Κορέας:

Ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα δημογραφικής κρίσης είναι η Ν.Κορέα, μια χώρα που τις προηγούμενες δεκαετίες κυριολεκτικά μεταμορφώθηκε μέσα από ιλιγγιώδη οικονομική ανάπτυξη. Κι όμως σήμερα, με δείκτη γεννήσεων περίπου 0.7 ανά γυναίκα, κινδυνεύει να εξαϋλωθεί ιστορικά. Σε αυτό συντείνουν σχεδόν όλοι οι παράγοντες, όσοι αναφέραμε προηγουμένως ως αιτίες του Δημογραφικού: Η αστυφιλία, η υπερεργασία, η γυναικεία εργασία, το αυξημένο κόστος ζωής και συντήρησης οικογένειας, η πανάκριβη και δυσεύρετη κατοικία, η εγκατάλειψη των παραδοσιακών θεσμών και αξιών, η απομόνωση των ανθρώπων, ο εγκλωβισμός σε “σύγχρονα” προτάγματα βίου.

Αξίζει να προσεχθεί η σύγκριση με το “αδελφό” κράτος της Βορείου Κορέας, που παρουσιάζει υπερδιπλάσιο δείκτη γεννήσεων (~1.8). Ουσιαστικά πρόκειται για τον ίδιο λαό, με την ίδια κουλτούρα και παράδοση, αλλά υπό διαφορετικό οικονομικό και πολιτικό καθεστώς. Η σύγκριση αυτή φωτίζει την βαθύτερη κατανόησή μας για τις αιτίες του δημογραφικού προβλήματος.

Αυτό που έχει μεγάλο ενδιαφέρον είναι ότι  η κατάσταση δεν δείχνει (προς το παρόν τουλάχιστον) να αναστρέφεται, παρόλες τις ενέργειες και τα κίνητρα, κυρίως οικονομικά, τόσο από την κυβέρνηση, όσο και από αυτόν ακόμα τον επιχειρηματικό κόσμο. Αυτό δείχνει ότι η αντιμετώπιση του Δημογραφικού προβλήματος δεν είναι απλή υπόθεση, αλλά απαιτεί γενναίες δομικές αλλαγές, μακρόπνοο σχεδιασμό και συλλογική προσπάθεια.

Ανάγκη δημογραφικής ανάκαμψης.

Το παραγωγικό και αναπτυξιακό μοντέλο των τελευταίων δεκαετιών ανά την υφήλιο αρχίζει και δείχνει τα όριά του. Ενώ οι οικονομικοί δείκτες έδειξαν να ευημερούν, ωστόσο τα θεμέλια στα οποία βασίστηκαν, η κοινωνίες και οι λαοί, φαίνεται ότι δεν μπορούν να βαστάξουν το βάρος της “ανάπτυξης”. Μεταξύ των συντελεστών παραγωγής η έμφαση δόθηκε στο Κεφάλαιο, που μονοπώλησε δυσανάλογα την προσοχή, ενώ αντίθετα ο ανθρώπινος παράγοντας και οι ανάγκες του παραμερίστηκαν σε σημείο μαρασμού. Όμως όλο αυτό το οικονομικό οικοδόμημα των τελευταίων δεκαετιών είναι αδύνατο να σταθεί χωρίς υγιή δημογραφική βάση, επάνω σε ένα γηρασμένο και απισχνασμένο πληθυσμό.

Το μεγάλο στοίχημα: Συνδυασμός ανάπτυξης και ευημερίας με την τεκνοποιία

Η εύστοχη ρήση του Καράν Σινγκ, ότι δηλαδή “η ανάπτυξη είναι το καλύτερο αντισυλληπτικό”, περιέγραφε σαφώς την εποχή του. Όμως σήμερα η πρόκληση που αντιμετωπίζουμε είναι διαφορετική: Μπορούμε άραγε να διατηρήσουμε οικονομική ανάπτυξη και ευμάρεια, χωρίς όμως βλάβη στην δημογραφική μας ευρωστία; Και πώς;

Η απάντηση είναι αναμφίβολα καταφατική: ΝΑΙ, μπορούμε! Ιστορικά όπου υπήρχε οικονομική ανάπτυξη, ακολουθούσε νομοτελειακά και δημογραφική άνθηση. Γιατί λοιπόν σήμερα να συμβαίνει το αντίθετο; Γιατί αυτό το ιστορικό παράδοξο; Η απάντηση έγκειται στην φύση της οικονομικής ανάπτυξης σήμερα, που αυτονομείται από τον ανθρώπινο συντελεστή και αποσαθρώνει τα ίδια της τα θεμέλια, αλλοιώνοντας υπαρξιακά τις κοινωνίες που την υποστηρίζουν.

Άρα το ερώτημα δεν είναι εάν μπορούμε, αλλά εάν και κατά πόσο το θέλουμε, εάν και κατά πόσο είμαστε διατεθειμένοι να αλλάξουμε δομικά τον τρόπο λειτουργίας των οικονομιών και των κοινωνιών μας. Η προσπάθεια δεν είναι απλή. Απαιτεί τεκτονικές αλλαγές, ώστε να πάμε κυριολεκτικά σε αλλαγή κοινωνικού και οικονομικού παραδείγματος. Μαγικά ραβδάκια δεν υπάρχουν.

Σε εθνικό επίπεδο, στην μικρή μας Ελλάδα, απαιτείται πολύπλευρη και μακροπρόθεσμη στρατηγική. Πριν απ’ όλα χρειάζεται υπομονή, καθώς τα όποια αποτελέσματα μιας προσπάθειας, όσο επιτυχημένη και να είναι, θα χρειαστούν δεκαετίες για να φανούν. Αυτός όμως είναι ένας ακόμα λόγος να δράσουμε άμεσα. Χθες! Δεν υπάρχει χρόνος.

Χρειάζεται ανάλυση και κατανόηση της κατάστασης στην ολότητά της και στις πραγματικές της διαστάσεις, πέρα από ιδεολογίες, εμμονές και μονήρεις προσεγγίσεις. Χρειάζεται μελέτη και εμβάθυνση στις αιτίες που προκαλούν το πρόβλημα. Και οπωσδήποτε χρειάζεται γενναιότητα να υλοποιήσουμε τις όποιες αποφάσεις.

Ενδεικτικά μπορούμε να αναφέρουμε κάποια “μέτρα” για την αντιμετώπιση του Δημογραφικού, τονίζοντας ότι σε καμία περίπτωση δεν εξαντλείται η λύση σε αυτά, και πως χρειάζεται καθολική και ολοκληρωτική κινητοποίηση.

Σε πρακτικό επίπεδο:

• Οικονομική ασφάλεια και ευρωστία: Χρειάζεται γενναία αναδιανομή του παραγόμενου πλούτου, με σοβαρή ενίσχυση των λαϊκών στρωμάτων, ώστε να εξασφαλίζουν αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης, όσα παιδιά και αν αποφασίσουν να κάνουν. Περιορισμός της ιδιωτείας στην οικονομία και έμφαση στο “εμείς”.
• Καταπολέμηση αστυφιλίας: Ενθάρρυνση μετοίκησης εκτός των μεγαλουπόλεων, σε ημιαστικές περιοχές, που είναι και πιο ευνοϊκές για τις μεγάλες οικογένειες. Γενναία τόνωση της “υπαίθρου”, και δομική εγκατάλειψη του “Αθηνοκεντρικού” παραδείγματος.
• Μέριμνα και ασφάλεια για την κατοικία: Δημιουργία ευνοϊκών οικιστικών συνθηκών για τις οικογένειες. Μέριμνα για απόκτηση αξιοπρεπούς κατοικίας για όλους, απλοποίηση και ευελιξία των πολεοδομικών κανόνων, θαρραλέα καταπολέμηση των παραγόντων που οδηγούν σε ακριβή στέγη, προστασία της κατοικίας από κατασχέσεις κλπ, σεβασμός της περιουσίας, άρση των φορολογικών της βαρών, εκλογίκευση των απαιτήσεων εκ μέρους του κράτους, διευκόλυνση των γονεϊκών μεταβιβάσεων. Το σπίτι είναι καταφύγιο και άσυλο, όχι παγίδα οικονομικής αφαίμαξης.
• φορολογικά, συνταξιοδοτικά, εργασιακά (άδειες, αποδοχές, ασφάλεια) εκπαιδευτικά και λοιπά κίνητρα και αντικίνητρα: Τα παιδιά είναι δώρο της οικογένειας προς την κοινωνία, όχι “τεκμήρια διαβίωσης”. Το βάρος της ανατροφής τους πρέπει να επιμερίζεται και να το σηκώσουν όλοι, όχι μόνο οι γονείς τους. Χρειάζονται φορολογικά κίνητρα και αντικίνητρα που να αποθαρρύνουν την ατεκνία και να ενισχύουν την τεκνογονία. Το ίδιο και με τους όρους συνταξιοδότησης. Το εργατικό δίκαιο πρέπει να αναμορφωθεί, ώστε να προστατεύεται και να ενθαρρύνεται η μητρότητα, χωρίς να αποτελεί εμπόδιο στο επάγγελμα και τον βιοπορισμό. Τα εκπαιδευτικά ιδρύματα να μεριμνήσουν για ειδικά προγράμματα και συνθήκες σπουδών για τους σπουδαστές τους που τυγχάνουν γονείς.
• Κρατική πρόνοια – εκπαίδευση – υγεία: Όχι μόνο γενναία επιδόματα τέκνων (που οπωσδήποτε χρειάζονται), αλλά και επαρκείς και αξιοπρεπείς δομές πρόνοιας που δρουν επικουρικά προς την οικογένεια. Επίσης ανάληψη από το Κράτος όλων των εξόδων πλήρους και αξιοπρεπούς εκπαίδευσης και φροντίδας υγείας για κάθε Ελληνόπουλο “εξ άκρας συλλήψεως”. Χωρίς υποσημειώσεις και κρατούμενα.
• Αρωγή στις διάφορες ανάγκες, ώστε να μην υπάρξει μειονεξία λόγω τέκνων: Η ζωή αρχίζει και δεν σταματάει με τα παιδιά. Πρέπει να υπάρξει μέριμνα για την κάλυψη των διαφόρων αυξημένων αναγκών μιας οικογένειας. Ανάγκες μετακίνησης, βασικών αγαθών, ακόμα και διακοπών και ψυχαγωγίας χρήζουν θεσμικής συνδρομής.
• Ενθάρρυνση κοινωνικής αρωγής: Θέσμιση και υποστήριξη οργανωμένων δομών εθελοντισμού, για παροχή βοήθειας σε δυσπραγούσες και εμπερίστατες οικογένειες για μόνιμες ή παροδικές τους ανάγκες.
• Προώθηση της δημόσιας υγείας, διατροφικά πρότυπα κλπ: Η καλή κατάσταση της υγείας (σωματική, ψυχική και κοινωνική) είναι βασική προϋπόθεση για αποτελεσματική τεκνογονία. Η προληπτική ιατρική, η καλλιέργεια ψυχικής ευεξίας, η ενθάρρυνση του μαζικού αθλητισμού, της αναζωογονητικής ψυχαγωγίας, του δημιουργικού ερασιτεχνισμού (χόμπι κλπ) και η καλλιέργεια καλών διατροφικών συνηθειών δεν πρέπει να λείπουν.
• Απλοποίηση της ζωής, εξασφάλιση ιδιωτικού χρόνου και δημοσίου χώρου: Χρειάζεται προσπάθεια για απλούστευση όλων εκείνων των καταστάσεων (από την δημόσια διοίκηση, την υπερκατανάλωση, τα πρότυπα βίου, τις διάφορες συμβατικές και μη υποχρεώσεις κλπ) που αφαιρούν χρόνο και ενέργεια από την εστίαση στα βασικά προτάγματα της ζωής. Εξοικονόμηση και εξασφάλιση του απαραίτητου ιδιωτικού χρόνου για την σύσφιξη των οικογενειακών δεσμών. Απελευθέρωση του δημοσίου χώρου, για ψυχαγωγία, αναψυχη και κοινωνικοποίηση.
• Γενικά κάθε θεσμική παρέμβαση που βοηθάει τους γονείς: Σε κάθε νόμο, σε κάθε θέσμισμα της Πολιτείας ένα βασικό ερώτημα πρέπει να είναι εάν και κατά πόσο βοηθάει ή παρεμποδίζει την οικογένεια και την τεκνοποιία. Αυτό είναι μια ενδεικτική αρχική παρατήρηση. Οι περιπτώσεις είναι αναρίθμητες.

Σε ηθικό-πνευματικό επίπεδο:

• Εκστρατεία ενημέρωσης, προβολής και ενθάρρυνσης: Το κράτος έχει δείξει ότι όταν θέλει να διαδώσει ένα μήνυμα στην κοινωνία, μπορεί να το κάνει πολύ αποτελεσματικά. Το βιώσαμε στην μαύρη περίοδο του Covid. Υπάρχουν μηχανισμοί, με κύρια αιχμή τα ΜΜΕ, όπου η αξία της οικογένειας και των παιδιών μπορεί να προβληθεί πολλαπλώς και με εντυπωσιακά αποτελέσματα. Όταν αυτό συνοδευτεί και από έμπρακτη υποστήριξη, κυριολεκτικά μπορεί να μεταμορφώσει την νοοτροπία της κοινωνίας μας και να ξυπνήσει το ζωτικό της σφρίγος.
• Αναστήλωση του κύρους της μητρότητας & της οικογένειας: Το κύρος και η αξία της μητρότητας πρέπει να αναδειχθεί με κάθε τρόπο. Οι νεαρές κοπέλες πρέπει να νιώθουν ότι η ιδιότητα της μητέρας θα τους προσδίδει κοινωνική αναγνώριση, καταξίωση, σεβασμό και κύρος, περισσότερο από οτιδήποτε άλλο. Το ίδιο αντίστοιχα και οι νεαροί άντρες.
• Προβολή παραδειγμάτων: Ειδικά στις μικρές ηλικίες το παράδειγμα είναι το κύριο παιδαγωγικό μέσο. Αλλά και στις μεγαλύτερες, η προβολή υγιών παραδειγμάτων βίου συνιστά οδοδείκτη κοινωνικής συμπεριφοράς. Τέτοια προβολή μπορεί να γίνει όχι μόνο μέσα από τα ΜΜΕ, αλλά και με ειδικά αφιερώματα και επετείους, με τιμητικές διακρίσεις, με ονοματοδοσίες οδών, κλπ.
• Συμβουλευτική νέων και οικογενειών: Συχνά η σωστή συμβουλευτική σε θέματα οικογένειας αίρει τους δισταγμούς των νέων για να προχωρήσουν στην δημιουργία της, και δρα βοηθητικά και θεραπευτικά σε όποια προβλήματα και δυσκολίες τυχόν συναντούν. Είναι κάτι που πρέπει να θεσμιστεί από το κράτος.
• Αποθάρρυνση αμβλώσεων: οι αμβλώσεις ακόμα και σε καθαρά πρακτικό επίπεδο (χωρίς καν να εξετάζουμε το ηθικό μέρος) είναι μια πρακτική αναμφίβολα επιζήμια για την δημογραφία μιας κοινωνίας. Αποφεύγοντας τον πειρασμό καταλογισμού ευθυνών και ενστάλαξης ενοχών, πρέπει να ιδωθεί η κάθε μία άμβλωση ως αποτυχία σύνολης της κοινωνίας μας (και να κοινωνηθεί αυτό το μήνυμα), ως αποτυχία δόμησης ενός στέρεου και συνεπούς αξιακού συστήματος, και υπεύθυνης τήρησής του. Είναι ανάγκη  οι νέες γενιές να τύχουν σοβαρής αξιακής θωράκισης και ενημέρωσης για το θέμα, και οι νέες μητέρες να έχουν την καλύτερη δυνατή υποστήριξη, για να ανταπεξέλθουν στις ευθύνες τους έναντι της κυοφορούμενης ζωής.
• Αποθάρρυνση woke μηνυμάτων: Η επονομαζόμενη “woke ατζέντα” στο σύνολό της δεν ευνοεί την δημιουργία οικογένειας και την τεκνοποιία, προτάσσοντας την κατασφάλιση αξιώσεων (συχνά ανεδαφικών) του ατόμου ή κάποιων ειδικών ομάδων έναντι των κοινών αναγκών, τις οποίες συχνά και ενοχοποιεί. Η υπερπροβολή και η μαζική της διαφήμιση δρα κατασταλτικά στην διάθεση των νέων γενεών για τεκνοποιία, και δεν μπορεί να ενθαρρύνεται.
• Τόνωση θρησκευτικού αισθήματος: Προβολή της πνευματικότητας, της ηθικής και του μεταφυσικού, ως πηγές νοήματος του βίου, και ως πηγές άντλησης δύναμης, πέρα από τον αμιγή υλισμό και ατομισμό της μετανεωτερικότητας, που δείχνει να επικρατεί σήμερα.
• Εμφύσηση αισθήματος ευθύνης: Ως αντίποδα και αντίδοτο στον άκρατο δικαιωματισμό που έχει επικρατήσει στις δυτικές κοινωνίες είναι ανάγκη οι νέες γενιές να παιδαγωγηθούν με βασικό άξονα την αγάπη για την ευθύνη απέναντι στον συνάνθρωπο, στον οικείο και στο κοινωνικό σύνολο. Εμείς οι Έλληνες πρέπει να ξαναθυμηθούμε το Φιλότιμο και την πληρότητα του βίου που αυτό μας δίνει.
• Εμπέδωση κλίματος αισιοδοξίας και ασφάλειας: Η ανασφάλεια, η αβεβαιότητα για το μέλλον, η ρευστότητα των συνθηκών, δημιουργούν ασταθές έδαφος, όπου δεν μπορούν να βασιστούν οι νέοι που επιθυμούν μια οικογένεια. Το κλίμα βάσιμης ελπίδας και αισιοδοξίας είναι κάτι που οπωσδήποτε πρέπει να καλλιεργηθεί με κάθε τρόπο.
• Επαναφορά της διευρυμένης οικογένειας: Πρέπει να αναζητηθούν τρόποι ώστε να ενθαρρύνεται η επανένωση των οικογενειών σε πιο διευρυμένα σχήματα, δημιουργώντας ένα περιβάλλον πιο ευνοϊκό για την ανατροφή των παιδιών.

Σύντομο επιμύθιο:

Αν μας ενδιαφέρει η ιστορική μας επιβίωση, αν νιώθουμε ότι έχουμε ευθύνη και θα λογοδοτήσουμε απέναντι στις γενιές των νεκρών και των αγέννητων, αν συναισθανόμαστε ότι δεν δικαιούμαστε να αφήσουμε αυτό το ιστορικό και φωτεινό έθνος να σβήσει, τότε πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι η πρώτη γραμμή άμυνας ενός έθνους είναι τα μαιευτήρια. Και να μην λυπηθούμε προσπάθειες και κόπους για αυτό. Δεν είναι κόπος, χαρά είναι!

Στην ματαίωση του “μπορεί να γίνεται, αλλά είναι δύσκολο” να απαντήσουμε με λεβεντιά: “μπορεί να είναι δύσκολο, αλλά γίνεται”.

“Τρία πράγματα μας θυμίζουν τον χαμένο παράδεισο:
το άρωμα των λουλουδιών, το κελάηδισμα των πουλιών
και το γέλιο των παιδιών”
(Φ.Ντοστογιέφσκι)

The post Δημογραφικό: Το τελειώνουμε ή μας τελειώνει (γ’ μέρος) appeared first on Νέα Φλώρινα.

γράφει ο Γεώργιος Χ. Χατζής (*)

Αιτίες:

Είναι πολύ σημαντικό να μελετήσουμε τις αιτίες του δημογραφικού προβλήματος, καθώς η ουσιαστική κατανόησή τους αποτελεί θεμελιώδη προϋπόθεση για την όποια ρεαλιστική προσπάθεια αντιμετώπισής του.

Συχνά τα οικονομικά και βιοποριστικά προβλήματα του πληθυσμού αναφέρονται ως η βασική αιτία του δημογραφικού. Στην πραγματικότητα όμως το θέμα είναι αρκετά πιο σύνθετο. Αρκεί να σκεφτούμε ότι οι παππούδες μας συχνά τεκνοποιούσαν υπό συνθήκες απόλυτης ένδειας. Άρα οφείλουμε να διερευνήσουμε και άλλους παράγοντες που συνεργούν με την οικονομική δυσπραγία.

Η ανάπτυξη

Προκαλεί ίσως έκπληξη, και είναι εκ πρώτης όψεως παράδοξο, το γεγονός ότι παγκοσμίως οι χώρες με την μεγαλύτερη οικονομική ανάπτυξη είναι αυτές και με τις λιγότερες γεννήσεις. Ο Ινδός πολιτικός Καράν Σινγκ είχε πει χαρακτηριστικά σε διεθνή διάσκεψη το 1974 ότι “η ανάπτυξη είναι το καλύτερο αντισυλληπτικό”, και αυτό μπορεί εύκολα να πιστοποιηθεί εάν παρατηρήσει κανείς τους παγκόσμιους χάρτες ανάπτυξης και γονιμότητας. Θα διαπιστώσει εντυπωσιακή ταύτιση!

Πώς όμως συνδέεται η ανάπτυξη με την υπογονιμότητα; Αυτό είναι ένα σύνθετο ζήτημα, με πολλαπλές αιτιακές σχέσεις, που αλληλεπιδρούν οργανικά. Θα προσπαθήσουμε να καταδείξουμε κάποιες από αυτές:

• Οικιστικές συνθήκες: Η ανάπτυξη συνδέεται με την αστικοποίηση μέχρι βαθμού αστυφιλίας. Αυτό οδηγεί μεγάλες μάζες του πληθυσμού να ζουν συνήθως σε μικρά διαμερίσματα, όπου δεν υπάρχει επαρκής ζωτικός χώρος για διαβίωση και ανάθρεψη πολλών παιδιών. Επιπλέον δε, η αυξανόμενη γενική αδυναμία για μίσθωση αξιοπρεπούς κατοικίας (για ανέγερση και ιδιοκτησία ούτε λόγος!) εντείνει το πρόβλημα ακόμα περισσότερο.
• Η μορφή της οικογένειας: Με την αστικοποίηση η διευρυμένη οικογένεια δίνει την θέση της στην μικρή πυρηνική οικογένεια, συχνά δε και στην μονογονεϊκή. Αυτό στερεί την παρουσία ανθρώπων (γιαγιάδες, κλπ) που θα μπορούσαν να σταθούν αρωγοί, ειδικά στα πρώτα χρόνια των παιδιών. Τα αυξανόμενα όρια συνταξιοδότησης επιδεινώνουν το πρόβλημα.
• Παραγωγικό μοντέλο & ο νέος ρόλος της γυναίκας. Οι παραδοσιακές παραγωγικές δομές (οικιακή παραγωγική αυτονομία, αγροτική οικογένεια κλπ), δίνουν την θέση τους σε ένα νέο μοντέλο, που θέλει την γυναίκα ισότιμο συντελεστή παραγωγής, κατά τρόπο όμοιο με τον άνδρα, αφαιρώντας της πολύτιμο χρόνο, ενδιαφέρον και ενέργεια από την τεκνοποιία και την ανατροφή των παιδιών. Αυτό δε είναι ιδιαίτερα έντονο όταν αντί για μισθωτή εργασία η γυναίκα επιδίδεται στο ελεύθερο επάγγελμα και στην επιδίωξη της “καριέρας” ως στόχο ζωής. Επιπροσθέτως, στην σύγχρονη εργασιακή πραγματικότητα η μητρότητα θεωρήθηκε αντικίνητρο πρόσληψης σε εργασία, με αποτέλεσμα πολλές νέες γυναίκες να την αναβάλλουν, προκειμένου να τύχουν καλύτερης μεταχείρισης από την εργοδοσία.
• Αξιακό σύστημα και προτεραιότητες βίου. Το θεμελιώδες αξιακό σύστημα των ανεπτυγμένων χωρών μεταβάλλεται. Προτάσσεται ο ευδαιμονισμός και ο ηδονισμός, η επιδίωξη της εφήμερης άνεσης και απόλαυσης. Η τεκνοποιία ως επένδυση στο μέλλον, το ατομικό αλλά κυρίως το συλλογικό μέλλον, παρακάμπτεται. Η διάθεση για δημιουργία οικογένειας, για αφιέρωση στην τεκνοποιία και την ανατροφή των παιδιών περιφρονείται, συχνά δε και λοιδορείται. Η μητρότητα, η πολυτεκνία και η ευτεκνία δεν είναι γνωρίσματα που προσθέτουν κοινωνικό κύρος και αναγνώριση. Η χαρά και η υπαρξιακή πληρότητα των ανθρωπίνων σχέσεων παραγνωρίζονται. Οι παραδοσιακοί τρόποι σύναψης γάμων και ίδρυσης οικογενειών εγκαταλείπονται, χωρίς όμως να τύχουν διαδοχής από κάτι στέρεο και γόνιμο.
• Εγωκεντρισμός: Εξειδικεύοντας στα ανωτέρω, Στις “ανεπτυγμένες” Δυτικές κοινωνίες το άτομο θεωρείται περισσότερο ως αυτόνομο υποκείμενο και λιγότερο ως οργανικό μέρος της κοινότητας. Το “εμείς” υποχωρεί μπροστά στο “εγώ”. Προβάλλεται η ατομική καταξίωση μέσα από το κανάλι “σπουδές- εργασία- καριέρα- αίγλη”, συχνά μέσα από σχέσεις ανταγωνισμού. Έτσι προτάσσεται η ατομική ευδαιμονία, μέσα από καταναλωτικά και υλικά συνήθως προτάγματα, ενώ υποχωρεί η έννοια της χαράς της αυτοπροσφοράς στον Άλλο. Ως τέτοια προσφορά η τεκνοποιία υποβαθμίζεται, ενώ όταν γίνεται αναφορά σε αυτή, συνήθως πρόκειται για “το παιδί” (το ένα παιδί) που καλείται όψιμα να ανακουφίσει κάποια ατομικά ψυχολογικά κενά.
• Απομάκρυνση από την Θρησκεία: Στις σύγχρονες αστικές κοινωνίες ο ρόλος της Θρησκείας έχει την τάση να περιθωριοποιείται όλο και περισσότερο. Όμως όλες οι γνωστές και παραδεκτές θρησκείες ανέκαθεν εξήραν την αξία της οικογένειας και της τεκνογονίας, ενθαρρύνοντας τους πιστούς τους να ακολουθήσουν ανάλογο βίο. Κάτι που σήμερα όμως δείχνει να ατονεί.
• Οικονομία και διανομή πλούτου: Πρέπει να προσεχθεί ότι η επονομαζόμενη “ανάπτυξη” δεν σημαίνει αυτομάτως και ανάλογα οικονομικά οφέλη για τα χαμηλά και μεσαία λαϊκά στρώματα που συνεισφέρουν σε αυτή. Είναι χαρακτηριστικό ότι μέχρι περίπου την δεκαετία του 1970 στον Δυτικό λεγόμενο κόσμο αρκούσε ένας μισθός (συνήθως του πατέρα) για να συντηρήσει μια οικογένεια με σχετική ευζωία και άνεση. Από τότε και στο εξής τα πραγματικά διαθέσιμα εισοδήματα των οικογενειών βαίνουν μειούμενα, αποτυγχάνοντας να ακολουθήσουν τις αυξήσεις του ΑΕΠ. Με δεδομένες τις σύγχρονες ανάγκες ανατροφής, δεν είναι λίγες σήμερα οι οικογένειες που θεωρούν ακόμα και το ένα παιδί σαν εισιτήριο για την φτώχεια.
• Πολυπλοκότητα της σύγχρονης ζωής: Η ζωή στις “ανεπτυγμένες” κοινωνίες καθίσταται ολοένα και πιο σύνθετη και περίπλοκη, με νέες απαιτήσεις (πολλαπλές υποχρεώσεις, καταναλωτική μόδα, ψηφιακός παράλληλος κόσμος, κλπ) να περισπούν την προσοχή των ανθρώπων και να απομυζούν χρόνο και ενέργεια, που παλαιότερα δίδονταν στην οικογένεια και στα παιδιά.
• Προβολή διαφόρων ιδεολογιών: Το τελευταίο διάστημα σημειώνεται ειδικά στη Δύση μια υπερπροβολή (συχνά σε βαθμό ολοκληρωτικής προπαγάνδας) ενός πλέγματος διαφόρων ιδεολογιών, ανασταλτικών προς την τεκνοποιία, αυτών που συνολικά συνηθίζουμε να αποκαλούμε “woke ατζέντα”: Υπερ-διαφήμιση των (εγγενώς άγονων) ομοφυλοφιλικών σχέσεων, ταυτοτική σύγχυση και ρευστότητα των φύλων, ακραία “οικολογία” και διαστροφική ενοχοποίηση του ανθρώπου ως βλαπτικό παράσιτο στον πλανήτη, νοσηρή “φιλοζωία” με υποκατάσταση των ανθρωπίνων σχέσεων από την προσκόλληση στα κατοικίδια, καθαγιασμός των αμβλώσεων σαν ζήτημα αυτοδιάθεσης του ιδίου σώματος, κλπ.
• Αύξηση του μέσου προσδόκιμου ζωής: Αν και κατ΄ουσίαν είναι αναμφίβολα κάτι επιθυμητό και ευλογημένο, ωστόσο συντείνει σημαντικά στην δημογραφική ανισορροπία των γενεών, και είναι ένας παράγοντας που δεν μπορεί να αγνοηθεί.
• Μείωση της παιδικής θνησιμότητας και εργασίας: Αμφότερα αυτά καθ’αυτά είναι οπωσδήποτε πολύ θετικά αποτελέσματα της ανάπτυξης. Όμως α) από την μια η αποβολή της παιδικής εργασίας από το σύγχρονο παραγωγικό μοντέλο καθιστά την πολυτεκνία μάλλον βάρος στην οικογένεια, παρά παράγοντα οικονομικής στήριξης και β) η μειούμενη παιδική θνησιμότητα ενώ προσωρινά συντελεί στην αύξηση του πληθυσμού, μακροχρόνια καλλιεργεί νοοτροπία ολιγοτεκνίας, καθώς εκλείπει η ανάγκη αναπλήρωσης των αναμφίβολα θλιβερών απωλειών.
• Τελευταίο, μα σημαντικό: Διατροφικές συνήθειες. Η ανάπτυξη οδηγεί τον άνθρωπο να δαπανά σημαντικά περισσότερο χρόνο σε εργασία, μετακινήσεις και λοιπές υποχρεώσεις. Η απουσία ιδιοπαραγωγής τροφής στις πόλεις, καθώς και ο ολοένα και λιγότερος χρόνος για μαγείρεμα, οδηγούν την πλειονότητα του πληθυσμού κυρίως στην κατανάλωση έτοιμων επεξεργασμένων γευμάτων. Τα περιεχόμενα τροφικά πρόσθετα όμως έχουν συχνά κινήσει υποψίες για δυσμενή επίδραση στην ορμονική ισορροπία και άρα στην ικανότητα για γονιμότητα και τεκνοποιία. Εδώ μπορεί να συγκαταλεχθεί και η επαφή μας κατά διαφόρους τρόπους με μεγάλο αριθμό διαφόρων χημικών ουσιών, αγνώστων μέχρι σήμερα στο ανθρώπινο είδος.

Πέραν από τις προαναφερθείσες συνέπειες της “ανάπτυξης” υπάρχουν και άλλες αιτίες που συνεισφέρουν στο δημογραφικό πρόβλημα. Αναφέρω κάποιες από αυτές:

• Απουσία δομών πρόνοιας: Σε αρκετές “δυτικές” κοινωνίες, όπως χαρακτηριστικά στην Ελληνική, ο ρόλος της (απούσας) μητέρας στην οικογένεια αποτυγχάνει να υποκατασταθεί επαρκώς από δημόσιες προνοιακές δομές και θεσμούς. Οι άδειες κυοφορίας και  μητρότητος είναι υποτυπώδεις, οι παιδικοί σταθμοί ανεπαρκείς, η φροντίδα υγείας ιδιωτικοποιημένη και δαπανηρή, και άλλα παρόμοια. Όλα αυτά αποθαρρύνουν τους νέους από την δημιουργία οικογένειας.
• Έλλειψη ελπίδας και προοπτικής για το μέλλον: Το σύγχρονο περιβάλλον αναμφίβολα χαρακτηρίζεται  από αστάθεια, ανασφάλεια και ρευστότητα. Μέσα σε αυτό το κλίμα οι νέοι αποφεύγουν να επενδύσουν στην δημιουργία οικογένειας. Η απαισιοδοξία μοιάζει να κυριαρχεί, ενώ η ελπίδα εξαντλείται στο “να την βγάλουμε και σήμερα”, αδυνατώντας να οικοδομήσει μακροχρόνια στρατηγική στόχευση ζωής.

Όσο βέβαια και αν αναλύουμε, όπως το κάναμε παραπάνω, ξεχωριστά τις διάφορες αιτίες του Δημογραφικού (πο καλώς γίνεται για λόγους μεθοδολογίας) αυτές δεν παύουν να συνιστούν ένα ενιαίο πλέγμα, με σαφή αλληλοσυσχέτιση μεταξύ των, όπου η μια συχνά δρα ενισχυτικά προς την άλλη. Και φυσικά η ανωτέρω ανάλυση αναφέρει μόνο κάποιες βασικές αιτίες του προβλήματος, χωρίς οπωσδήποτε να το εξαντλεί. Επίσης πρέπει να σημειωθεί ότι σε διαφορετικές χώρες και κοινωνίες αυτές οι αιτίες ενεργούν με διαφορετική ίσως βαρύτητα κάθε φορά. Για δε την Ελλάδα οι περισσότερες από αυτές ισχύουν σε μεγάλο βαθμό, δομώντας ένα φαύλο σύμπλεγμα, που εγκλωβίζει ασφυκτικά την κοινωνία.

(Συνεχίζεται με το Γ’ μέρος: Η παγκόσμια πραγματικότητα, προοπτικές και αντιμετώπιση…)

(*) διπλ. Ηλ/γος Μηχανικός (Msc) & τεχν. Γεωπόνος,
καθηγητής στην Μέση Εκπαίδευση
μέλος του Συλλόγου Πολυτέκνων Φλώρινας.

The post Δημογραφικό: Το τελειώνουμε ή μας τελειώνει (β’ μέρος) appeared first on Νέα Φλώρινα.

Μέρος Α’: Η φύση του Δημογραφικού

Τα διάφορα σοβαρά προβλήματα που αντιμετωπίζει σήμερα η πατρίδα μας δημιουργούν ένα περίπλοκο όσο και ζοφερό πλέγμα. Από αυτά όμως το Δημογραφικό είναι το μόνο που συνδέεται σχεδόν με όλα, και που είναι σε θέση να σημάνει (και δυστυχώς δεν είναι υπερβολή) τον ιστορικό μας αφανισμό.

Το Δημογραφικό είναι από μόνο του ένα περίπλοκο πολυδιάστατο και δυσεπίλυτο πρόβλημα, και αξίζει λίγο να το αναλύσουμε.

Σε τι συνίσταται:

Δεν είναι μόνο το πληθυσμιακό μέγεθος μιας χώρας που καθορίζει το δημογραφικό της πρόβλημα. Εκτός από αυτό (που οπωσδήποτε και πρωτίστως ισχύει) υπάρχουν και άλλες σημαντικές συνιστώσες, όπως:

• Ο ρυθμός των γεννήσεων, ή αλλιώς οι γεννήσεις ανά γυναίκα: Για να έχουμε ανανέωση του πληθυσμού, πρέπει στατιστικά κάθε γυναίκα να γεννά περίπου 2.1 τέκνα. Είναι αυτό που λέμε “δείκτη γονιμότητας”. Οτιδήποτε περισσότερο οδηγεί σε αύξηση, και οτιδήποτε λιγότερο σε μείωση του πληθυσμού.
• Ηλικία τεκνοποίησης: Ανεξάρτητα από τον αριθμό των παιδιών, έχει σημασία εάν οι γυναίκες τεκνοποιούν σε νεαρή ή σε πιο προχωρημένη ηλικία. Με τεκνοποίηση σε μικρότερες ηλικίες, όχι μόνο ο πληθυσμός διατηρείται μεγαλύτερος, αλλά και υπάρχει ενέργεια και χρόνος για περισσότερη ενασχόληση για τα παιδιά και τα εγγόνια, άρα υπάρχει θετική επίδραση στο δημογραφικό.
• Αναλογία πληθυσμού των γενεών: Έχει σημασία οι γενεές να ισορροπούν πληθυσμιακά μεταξύ τους, ώστε ο ρόλος της μιας να καλύπτει τις ανάγκες της άλλης. Ακόμα και μια έκρηξη γεννήσεων (baby-boom) δημιουργεί πρόσθετες ανάγκες ανατροφής της νέας γενιάς, που δεν είναι πάντα εύκολο να καλυφθούν. Φυσικά πολύ πιο δυσβάσταχτη είναι η αύξηση της αναλογίας των γερόντων, καθώς δεν υπάρχει ποιος να καλύψει τις αυξημένες ανάγκες φροντίδας τους.
• Εθνικότητα και ταυτότητα των γεννήσεων: Η δημογραφία δεν έχει να κάνει μόνο αριθμητικά με τον πληθυσμό μιας χώρας, αλλά και με την εθνοτική της σύσταση. Μια χώρα όπου μια εθνική ομάδα υπερισχύει δημογραφικά μιας άλλης σε 2-3 γενεές καταλήγει να είναι πρακτικά μια άλλη χώρα, με άλλο χαρακτήρα. Μια Ελλάδα όπου θα γεννιούνται μεν παιδιά, αλλά όχι ελληνόπουλα, σύντομα θα καταλήξει να είναι απλά μια “Νοτιοβαλκανική Δημοκρατία” με ακαθόριστη ταυτότητα και αμφίβολο μέλλον.
• Χωρική κατανομή: Η άνιση και στρεβλή κατανομή του πληθυσμού μιας χώρας στις διάφορες περιοχές της δημιουργεί πολλαπλά και ποικίλα προβλήματα, σχετιζόμενα τόσο με την ανισοβαρή παραγωγική δομή, την υποβάθμιση περιοχών λόγω είτε ερήμωσης είτε συνωστισμού, την χαμηλή ποιότητα ζωής στις περιοχές αυτές, την αδυναμία ισόρροπης αξιοποίησης των εθνικών πόρων, αλλά και συχνά προβλήματα εδαφικής συνοχής και ακεραιότητας.
• Εισροές και εκροές πληθυσμών: Ανεξάρτητα από το πλήθος των γεννήσεων, η μετανάστευση πληθυσμών από ή προς μια χώρα επηρεάζει σημαντικά τόσο το μέγεθος, όσο και την σύσταση (εθνολογική αλλά και ποιοτική) ενός πληθυσμού, με ολέθριες συχνά συνέπειες ως προς την μελλοντική δυναμική του.

Οι επιπτώσεις:

Θα μπορούσε το Δημογραφικό να χαρακτηριστεί ως “το πρόβλημα των προβλημάτων”. Και δεν είναι υπερβολή αυτό. Την στιγμή που οι πρώτες του επιπτώσεις γίνουν αισθητές είναι ήδη αργά, καθώς έχει ξεκινήσει μια καθοδική φαύλη περιδίνηση, που το ανατροφοδοτεί, με κατάληξη συνήθως την καταστροφή και τον αφανισμό ολόκληρης της κοινωνίας.

Η απομείωση του πληθυσμού κατά κανόνα συνοδεύεται από την γήρανσή του, σε βαθμό που αυτή δεν είναι διαχειρίσιμη. Αυτό μπορεί ενδεικτικά να αναλυθεί ως εξής:

• Το προφανές είναι ότι μεγάλο ποσοστό γερόντων απαιτεί αυξημένους πόρους από τις ολιγάριθμες μικρότερες ηλικίες, χωρίς παραγωγικό όμως αντίκρυσμα και ανταπόδοση. Συντάξεις, έξοδα υγείας, γηροκόμηση, κλπ αφαιρούν από τις μικρότερες ηλικίες πολύτιμους πόρους, χρόνο και ενέργεια που θα μπορούσαν διαφορετικά να διατεθούν στην τεκνοποιία και την ανατροφή των νέων γενεών, η οποία έτσι αποθαρρύνεται.
• Η αύξηση των ορίων συνταξιοδότησης μοιάζει μονόδρομος, αλλά αυτό μπορεί να κάνει τα πράγματα χειρότερα, καθώς από μια ηλικία και μετά οι ίδιες θέσεις εργασίας έχουν την τάση να καλύπτονται από αντιπαραγωγικούς γέροντες, αποκλείοντας τους δυναμικούς και δημιουργικούς νέους, με αρνητικότατες επιπτώσεις στο παραγωγικό δυναμικό. Επίσης έτσι οι εργαζόμενοι ηλικιωμένοι αποκλείονται από την βοήθεια στην ανατροφή των εγγονιών, κάτι που επιδεινώνει το πρόβλημα ακόμα περισσότερο. Από την άλλη, ενδεχόμενη περικοπή των πόρων για την φροντίδα του πολυπληθούς γηρασμένου τμήματος της κοινωνίας μοιραία θα προκαλέσει σοβαρά ανεπίτρεπτα προβλήματα ανθρωπιστικής φύσεως.
• Οι μεγάλες ηλικίες εκ φύσεως και κατά κανόνα είναι ευεπίφορες στην χειραγώγηση και χαρακτηρίζονται από συντηρητισμό και ατολμία. Δεν θα αποτολμήσουν καινοτόμες ρήξεις και δεν θα βρουν την δύναμη να εργαστούν για τις αλλαγές που απαιτούνται. Έτσι, σε έναν ραγδαία μεταβαλλόμενο κόσμο, το βάρος για την αντιμετώπιση νέων προκλήσεων πέφτει στους ολιγάριθμους νέους, που όμως δεν ελέγχουν την κατάσταση. Ακόμα και η πολυδιαφημιζόμενη “ψηφιακή μετάβαση” μπορεί να τελματώσει, καθώς μοιάζει υπερβολικά περίπλοκη για τους πιο ηλικιωμένους.
• Σε περιόδους έκτακτων κρίσεων (φυσικές καταστροφές, πόλεμοι, κλπ) το βάρος της αντιμετώπισης πέφτει μοιραία στις νεώτερες γενεές, που είναι αμφίβολο αν και κατά πόσο θα μπορέσουν να το σηκώσουν.

Συμπληρωματικά θα μπορούσαμε να εξετάσουμε την διάσταση της τοπολογικής ανισοκατανομής του πληθυσμού που δημιουργεί: α) από την μια ερημωμένες περιοχές (με παραγωγική κατάρρευση και ακόμα κίνδυνο για την εδαφική ακεραιότητα της χώρας) και β) από την άλλη υπερκορεσμένες μεγαλουπόλεις, όπου δημιουργούνται ποικίλα προβλήματα και βρίσκουν έδαφος διάφορες κοινωνικές νοσηρότητες. Και οι δυο αυτές περιπτώσεις επιδρούν δυσμενώς στην δημιουργία οικογενειών και στην τεκνοποιία.

Τέλος, συχνά αφήνεται χώρος για την είσοδο και επικράτηση αλλογενών πληθυσμών, συνήθως έμφορων από ζωτικό σφρίγος, που επιδρούν στον χαρακτήρα της κοινωνίας, μέχρις βαθμού αλλοίωσης ή και πλήρους επικράτησης. Έτσι μπορεί ακόμα και να χαθούν εθνικές ταυτότητες, ήθη, έθιμα, θρησκείες, γλώσσες κλπ, δηλαδή να έχουμε φαινόμενα πολιτιστικής γενοκτονίας, και βλάβης στην παγκόσμια “εθνική βιοποικιλότητα”. Η ιστορία είναι γεμάτη από τέτοια παραδείγματα.

Τα ανωτέρω είναι μόνο ενδεικτικά του προβλήματος, και φυσικά δεν το εξαντλούν. Γενικά μπορούμε να πούμε ότι η απομείωση του πληθυσμού μιας χώρας, σε συνδυασμό με την ηλικιακή δυσαναλογία εις βάρος των νέων, συμπαρασύρει την κοινωνία της σε μια καθοδική πορεία παρακμής και εκφυλισμού, συνεπεία της έλλειψης του απαραίτητου ζωτικού σφρίγους. Και όταν μιλάμε για “έλλειψη ζωτικού σφρίγους”, στην πραγματικότητα πολύ απλά εννοούμε την απώλεια της χαράς. Της χαράς που μας δίνει δύναμη και νόημα να υπάρχουμε. Της χαράς που αντλούμε από το γέλιο των παιδιών, από την θαλπωρή της οικογένειας, από την πληρότητα των σχέσεων, από την προσφορά, την ζωντάνια και την δημιουργία, από όλα όσα πληροφορούν την καρδιά ότι αυτός ο κόσμος και όμορφος είναι, και αξίζει να υπάρχει, και μπορεί να γίνει καλύτερος.

(*) διπλ. Ηλ/γος Μηχανικός (Msc) & τεχν. Γεωπόνος,
καθηγητής στην Μέση Εκπαίδευση
μέλος του Συλλόγου Πολυτέκνων Φλώρινας.

(το άρθρο ολοκληρώνεται σε 3 μέρη)

The post Δημογραφικό: Το τελειώνουμε ή μας τελειώνει appeared first on Νέα Φλώρινα.

1. Εισαγωγικά

Είναι χαρακτηριστική η διαφορά στον εξεικονισμό της Αναστάσεως του Κυρίου μεταξύ Ανατολής και Δύσης, και η διαφορά αυτή δεν είναι μόνο υφολογική, δηλαδή διαφορά εξωτερικών στοιχείων, χρωμάτων, μορφών, φωτοσκιάσεων, κλπ, αλλά πολύ βαθύτερη. Είναι κυρίως διαφορά θεματική, δηλαδή διαφορά στην αντίληψη ως προς τι αξίζει και πρέπει να παρασταθεί, και τι είναι καλύτερα να παραλειφθεί. Είναι τόσο δε μεγάλη η διαφορά αυτή, που θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι το σχίσμα των Εκκλησιών συνεπέφερε και σχίσμα βαθύ μεταξύ των εικαστικών τρόπων των δυο πλευρών.

2. Ρεαλισμός και φυσιοκρατία

Ας ορίσουμε πρώτα και ας διακρίνουμε τις έννοιες του Ρεαλισμού και της Φυσιοκρατίας. Ο Ρεαλισμός (εκ του Λατινικού Res – πράγμα) θα μπορούσε να λέγεται και “Πραγματισμός”. Είναι ο τρόπος παράστασης των διαφόρων όντων ή των διαφόρων συμβάντων ως έχουν για εμάς, όπως δηλαδή τα έχουμε δει και τα έχουμε καταγράψει στην μνήμη μας. Βασικό γνώρισμα του Ρεαλισμού είναι η σαφήνεια, η αποφυγή παρανοήσεων και η καθαρότητα των μορφών και των μεταξύ των σχέσεων. Ο Ρεαλισμός δεν αποκλείει την αφαίρεση, ίσα ίσα που συνεπικουρείται από αυτήν. Η κάθαρση και η σχηματοποίηση των μορφών και των επιφανειών τις κάνει πιο εύληπτες στο μάτι του ανθρώπου, αλαφρώνοντάς τες από στοιχεία «περιέργειας».

Κινούμενοι στην αντίθετη κατεύθυνση, προς την πιστότητα του οπτικού φαινομένου, φτάνουμε στην Φυσιοκρατία, στην απόλυτη δηλαδή αποτύπωση και της παραμικρής λεπτομέρειας των μορφών. Αυτό όμως τις καθιστά «δύσπεπτες», οδηγώντας την ανθρώπινη ματιά να ασχολείται με στοιχεία που δεν ανήκουν στην ουσία της εξεικονιζόμενης μορφής ή παράστασης, και άρα με στοιχεία που οδηγούν στην πνευματική φλυαρία και ανησυχία.

Να σημειωθεί ότι η ζωγραφική της Ανατολικής Ορθοδόξου Εκκλησίας είναι παραστατική και ρεαλιστική, όχι όμως και φυσιοκρατική

3. Τα δυο επίπεδα της Ορθοδόξου εικόνας

Προέχει να επισημανθεί πως στην Ανατολική εικόνα αυτό που ενδιαφέρει να εξεικονιστεί είναι τα πρόσωπα και τα γεγονότα της Θείας Οικονομίας, όπως ακριβώς αυτά υπήρξαν σε δυο βασικά επίπεδα:

α) στο Ιστορικό Επίπεδο, δηλαδή στο επίπεδο των ιστορικών συμβάντων, αυτών που έλαβαν χώρα και μορφή μπροστά στα μάτια μας, και

β) στο Πνευματικό Επίπεδο, το υπερφυσικό, στο επίπεδο της σημασίας αυτών των μορφών και των συμβάντων. Σε αυτό το επίπεδο πολλές φορές παραμορφώνεται ή και καταργείται ο ιστορικός χωρόχρονος, όταν οι αλήθειες που εκφράζονται είναι ανώτερες από τους φυσικούς νόμους και τα φαινόμενα.

Συναμφότερα πάντως αυτά τα επίπεδα συνιστούν αυτό που ονομάζουμε «εκκλησιαστική εμπειρία».

4. Η Δυτική εικόνα της Αναστάσεως

Ερχόμενοι στην περίπτωση της εικόνας της Αναστάσεως, οι διαφορές μεταξύ Ανατολής και Δύσης είναι θεμελιώδεις. Στην Δυτική εικόνα εμφανίζεται ο Χριστός εξερχόμενος του μνήματος, ελαφρώς ιπτάμενος εν δόξει και εν μέσω εμβρόντητων φρουρών. Έντονη είναι η αντίστιξη του δράματος μεταξύ της ήρεμης μορφής του Μεσσία, και των συναισθηματικώς φορτισμένων μορφών των φρουρών. Η εικόνα αυτή συνήθως έχει πολύ έντονο το φυσιοκρατικό στοιχείο. Έντονα φώτα και σκιές, πιστές αναπαραστάσεις των σωμάτων και των κινήσεών αυτών, πανοπλίες καλοζωγραφισμένες, γη, ουρανός, σύννεφα, όλα όπως θα τα έβλεπε το ανθρώπινο μάτι, περίτεχνα φιλοτεχνημένα. Θα μπορούσε κανείς να πεί ότι βλέπει ζωντανή την Ανάσταση να συμβαίνει μπροστά στα μάτια του!

Η παράσταση αυτή δεν είναι καθόλου ρεαλιστική, αν και βρίθουσα από έντονη φυσιοκρατία, και αυτό για τον απλούστατο λόγο ότι δεν εντάσσεται στην εκκλησιαστική εμπειρία. Κανένας δεν την είδε να γίνεται έτσι, καμιά τέτοια μαρτυρία δεν υπάρχει, καμιά ευαγγελική περικοπή δεν το διηγείται. Άρα δεν αποτελεί μέρος της εκκλησιαστικής παράδοσης, ούτε της προφορικής, ούτε της γραπτής. Ούτε και εκφράζει κάποια υπερφυσική αλήθεια τέτοια που να δικαιολογεί την υπέρβαση του Ιστορικού Επιπέδου της εξεικόνισης.

Καθιερώθηκε στην παπική εκκλησία μετά το σχίσμα, τολμώ να υποθέσω -προσωπική γνώμη εκφράζω- για λόγους βεβιασμένης διάκρισης από την Ορθόδοξη Ανατολή. Και αυτό διότι δεν είναι το μόνο δείγμα εξαναγκασμένης διαφοροποίησης του δυτικού δόγματος, αλλά και διότι και στην Δύση είχαμε μέχρι αργά εικόνες που θεματολογικά συμφωνούν με τον δικό μας Ανατολικό τύπο. Δυστυχώς η εν λόγω εικόνα παρεισέφρησε και στην Ανατολική εικαστική πράξη, όταν η Άκρα Ταπείνωσις του Γένους μας κατά την Τουρκοκρατία το καθήλωσε στην αμάθεια και στον άκριτο μιμητισμό της «πεφωτισμένης και λελαμπρυμένης» Δύσης.

5. Η Ορθόδοξη εικόνα της Αναστάσεως

Στην Ανατολική εικονογραφία το θέμα της εξιστόρησης της Αναστάσεως αντιμετωπίζεται με μάλλον ασυνήθιστο τρόπο. Ενώ συνήθως ζωγραφίζουμε μια παράσταση, για να εικονίσουμε ταυτόχρονα και τα δύο επίπεδα, το Ιστορικό και το Πνευματικό, εδώ ειδικά το κάθε επίπεδο έχει και την δική του εικόνα.

Στο Ιστορικό επίπεδο η εικόνα της Αναστάσεως δεν είναι άλλη από την αυτήν της αναστάσιμης Ευαγγελικής περικοπής, δηλαδή της διήγησης για την εμπειρία των Μυροφόρων. Εδώ παριστάνεται ένας λαξευμένος τάφος κενός και ανοικτός, με την πέτρινη πλάκα που τον έφραζε πεσμένη, τις Μυροφόρες να προσεγγίζουν εν φόβω, και ένας άγγελος να κάθεται ήρεμος δίπλα στην είσοδο, να τους δείχνει τα εντάφια σπάργανα, άδεια, δίχως το σώμα του νεκρού, και να τους αναγγέλλει το υπερχαρμόσυνο μήνυμα. Η εικόνα εκφράζει επακριβώς την εκκλησιαστική εμπειρία, όπως αυτή έχει καταγραφεί στο Ευαγγέλιο. Τίποτα δεν παραλείπεται, αλλά και κανένα περισσευούμενο στοιχείο δεν εμφανίζεται, φλυαρώντας στην τάξη της παράστασης. Ο χρόνος είναι επίσης σαφής. Είναι το πρωινό μετά το Σάββατο του Πάσχα, Κυριακή της Λαμπρής, που θα λέγαμε σήμερα.

Όμως εδώ το γεγονός της Αναστάσεως δεν εξαντλείται στο ιστορικό γεγονός του δικού μας εγκόσμιου χωροχρόνου. Και αυτό γιατί το κεντρικότερο γεγονός της Θείας Οικονομίας έχει τόσο ισχυρή μυστηριακή διάσταση, που τα δυο επίπεδα, το Ιστορικό και το Πνευματικό, αδυνατούν να χωρέσουν στην ίδια εικόνα. Και η μεταφυσική διάσταση της Αναστάσεως αρχίζει να λαμβάνει χώρα με τον ίδιο τον σταυρικό θάνατο. Γιαυτό και στην Ορθόδοξη συνείδηση η Ανάσταση και η κάθοδος στον Άδη ταυτίζονται πνευματικά, διότι ταυτίζονται σωτηριολογικά. Διότι Ανάσταση για τον Ορθόδοξο δεν είναι απλώς η έξοδος από τον τάφο, αλλά το σύνολο γεγονός της συνέχισης της επιγείου παρουσίας στα καταχθόνια, είναι η Θεία παρουσία στους εν Άδει, στην διάσταση και τον κόσμο των νεκρών, και η συναρπαγή προς την αθανασία και την ενεργηθείσα από τον Θεό-Πατέρα συνανάσταση όχι κάποιων ανθρώπων-ατόμων, αλλά σύνολης της ανθρώπινης φύσης, αρχής γενομένης από τους πρωτοπλάστους.

Στο Πνευματικό επίπεδο ο Χριστός εικονίζεται λαμπροφορεμένος θριαμβευτής, ήδη από την Μεγάλη Παρασκευή ολοζώντανος και πρωθυστέρως αναστημένος να κατέρχεται στον κόσμο των καταχθονίων, σπάζοντας πύλες και χειροπέδες σιδηρές, όσα κρατούσαν δέσμιο του θανάτου το γένος των ανθρώπων, και να συναρπάζει μαζί του στην Ανάσταση ζώντες και νεκρούς, συγκεφαλαιωμένους όλους στο πρόσωπο του γηραιού και εξασθενημένου Αδάμ. Τριγύρω ίσταται λαός νεκρών πολύς, και σαφώς διακρίνονται κάποιοι προφήτες της Παλαιάς Διαθήκης, μαζί και ο Ιωάννης ο πρόδρομος. Δίχως αυτήν την συναρπαγή το γεγονός της ανάστασης θα ήταν αδιάφορο για τον άνθρωπο, για κάθε άνθρωπο.

6. Εν κατακλείδι…

Στην Ανατολή δεν εικονίζουμε την έξοδο του Ιησού ως άνθρωπο-άτομο από το μνημείο, αλλά την έξοδο όλου του ανθρωπίνου γένους από την άβυσσο του θανάτου, όπως πνευματικά και μυστηριακά το βιώνουμε ως συνεχές γεγονός κάθε Κυριακή, εξόχως δε τις ημέρες Μεγάλη Παρασκευή και Μέγα Σάββατο, και φυσικά την Κυριακή των Κυριακών, δηλαδή ανήμερα της Λαμπρής.

Η προβληματική αυτή απουσιάζει εντελώς από την Δυτική θεολογία του Πάθους, την εμμόνως περιελισσόμενη γύρω από τον δικανικό νοηματικό άξονα της Θείας προσβολής και της σταυρικής θυσιαστικής αποχρέωσης. Εδώ, στην καθ ημάς Ανατολή, περισώζεται και δίδεται στον Λαό η σωτηριολογία της Αναστάσεως μέσα στην εκκλησιαστική παράδοση και τέχνη, που είναι ταυτόχρονα και λαϊκή και λόγια (και αυτό είναι όντως μεγαλειώδες).

Και όχι μόνο στην ζωγραφική, αλλά και στην υμνολογία. Μια τέχνη αμιγώς και εξ ολοκλήρου ταγμένη στην κατήχηση και εν Χριστώ παιδεία του εκκλησιαστικού σώματος.

* Ο Γεώργιος Χατζής είναι καθηγητής Μ.Ε, και επί χρόνια εικονογράφος.

The post Σχόλιο για την Ορθόδοξη εικόνα της Αναστάσεως (ο ρεαλισμός του καθ ημάς ζωγραφικού τρόπου) appeared first on Νέα Φλώρινα.

Η Εικόνα, λένε, είναι το ευαγγέλιο του αγραμμάτου. Παρατήρησε προσεκτικά μια καλή Ορθόδοξη εικόνα, και θα καταλάβεις όλη την θεολογία του ιστορουμένου προσώπου, ή της υπόθεσης, κι ας μην ξέρεις καθόλου γράμματα. Μα και να ξέρεις γράμματα, και πάλι τα μάτια σου θα ρουφήξουν το εικονιζόμενο θέμα πιο άμεσα, πιο εσωτερικά, παρά αν διάβαζαν τις λέξεις.

Σήμερα τείνουμε να ξεχάσουμε πως ο πολιτισμός μας, αιώνες επί αιώνων τώρα, είναι πολιτισμός “εικονιστικός”, ας μου επιτραπεί η γλωσσική αυθαιρεσία. Ο Έλληνας από τα αρχαία χρόνια θέλει να δει για να καταλάβει, να οικειοποιηθεί το βίωμα. Στην γλώσσα μας “βλέπω” και “καταλαβαίνω” είναι ένα. Η λαϊκή έκφραση “άκου να δεις” τα λέει όλα.

Λοιπόν, η εικόνα της Γέννησης του Θεανθρώπου για όποιον την παρατηρεί σωστά είναι ωσάν να διάβασε τα σχετικά ευαγγελικά χωρία. Και μάλιστα είναι από τις παλαιότερες εικόνες που ιστορήθηκαν από την Εκκλησία, στους πρώτους κιόλας αιώνες της, σε όλα τα μέρη όπου υπήρχαν Χριστιανοί, σε Ανατολή και Δύση. Και ιστορήθηκε με τον ίδιο τρόπο που την έχουμε και σήμερα, με τα ίδια συνθετικά στοιχεία, ανεξάρτητα από τις όποιες στυλιστικές διαφορές της εκάστοτε τοπικής κουλτούρας. Χαρακτηριστική είναι η εικόνα του Σινά, του 7ου μ.Χ. αιώνα, με την μοναδική της απλή αλλά καρδιακή λαϊκή εγκαυστική κοπτική τέχνη, καμωμένη με χρωματιστό μελισσοκέρι. Επίσης γνωστή είναι και η ημίγλυφη παράσταση από τους Τρεβήρους (σημερινό Τριέρ της Γερμανίας) του 10ου μ.Χ. αιώνα, αλλά και άλλες, λιγότερο γνωστές.

Η εικόνα της Γεννήσεως, όπως και κάθε άλλη Ορθόδοξη εικόνα, μας κοινωνεί τα μηνύματά της μέσα από εικονογραφικούς συμβολισμούς. Αυτό σημαίνει ότι δεν είναι τόσο ένα ιστορικό φωτογραφικό στιγμιότυπο του γεγονότος, όπως ίσως θα το αποτύπωνε ο φωτογραφικός φακός, αλλά πολύ περισσότερο είναι πνευματική συμβολική καταγραφή. Δηλαδή το βάρος της εξεικόνισης μετακινείται από την ιστορική ακρίβεια προς την πνευματική και δογματική ακρίβεια, και έτσι συχνά η ιστορική αποτύπωση υποχωρεί, για να δώσει την θέση της στην καταγραφή και μετάδοση πνευματικών νοημάτων. Και η εν λόγω εικόνα είναι έμφορτη πλήθους τέτοιων συμβολισμών και νοημάτων, που στην συνέχεια θα επιχειρήσουμε να καταυγάσουμε.

Τι λοιπόν εικονίζεται στην εικόνα της Γέννησης; 

Κατ’ αρχήν ο Κύριος ο ίδιος, ως άνθρωπος, νεογέννητος, μωρό φασκιωμένο, για να δειχθεί ότι υπάρχει ως αγάπη, και σαρκώνεται από αγάπη και σε απόλυτη ελευθερία, ελευθερία ακόμα και από την ίδια του την Θεία Φύση, ελευθερία να υπάρχει και ως άνθρωπος. Πρέπει να τονιστεί ότι ξαπλώνει όχι σπαργανωμένος ως βρέφος, αλλά τυλιγμένος ως νεκρός, και όχι σε φάτνη (κατά την ιστορική ακρίβεια) αλλά σε λίθινη σαρκοφάγο (κατά την πνευματική οπτική). Υπάρχει σοβαρός λόγος για αυτό.  Η Γέννηση είναι στην ουσία της η Ενσάρκωση, και βρίσκει την πλήρωση του νοήματός της μόνο στον θάνατο, στον ενταφιασμό και στην ανάσταση του σαρκωμένου Λόγου. Γιαυτό Χριστούγεννα, Πάθος και Ανάσταση είναι αδιαιρέτως οι τρεις φάσεις του ίδιου γεγονότος, της κατά χάριν αποκαταστάσεως και θεώσεως της ανθρωπίνης φύσεως.

Δίπλα ακριβώς η Θεοτόκος, δι’ ης συναίνεσε το γένος των ανθρώπων στην σάρκωση του ανάρχου Λόγου. Η παρουσία της δεν είναι μόνον απαραίτητη ως η φυσικώ τω τρόπω τεκούσα μήτρα, αλλά κυρίως ως η κατάφαση του πεπτωκότος ανθρωπίνου γένους στην Θεία αυτοπροσφορά της ενσαρκώσεως.

Σχέση ανθρώπου-Θεού χαριστικώς ισότιμη, διότι με το ζόρι σωτηρία δεν γίνεται, κι αν ο άνθρωπος δεν πεί το “ναι”, ο ταπεινός Θεός το σέβεται και δεν σαρκώνεται, όσο και αν το λαχταρά ο ίδιος. Η Θεοτόκος λοιπόν εδώ αναπαύεται ήρεμη, διότι ο ρόλος της έχει εκπληρωθεί, όχι ως φυσική μητέρα (κατά την ιστορική ακρίβεια), αλλά ως καταφάσκουσα εκπρόσωπος του ανθρωπίνου γένους (κατά την πνευματική). Νεώτερες εκδοχές, που μάλιστα έχουν επικρατήσει σε μεγάλο βαθμό, θέλουν την Θεοτόκο γονατιστή σε προσευχητική στάση δίπλα στο Θείο Βρέφος, αλλά αυτά είναι δάνεια συναισθηματικού χαρακτήρα από την Δύση, και αφαιρούν από το πνευματικό βάθος.

Οι δυο αυτές μορφές, της Θεοτόκου και του Θείου Βρέφους, μινιμαλιστικώς, θα αρκούσαν για την εικόνα της Γεννήσεως. Όμως εδώ είναι γιορτή μεγάλη και χαρά έμφορτη πλήθους μηνυμάτων. Αφήνουμε λοιπόν τον μινιμαλισμό, και πλουμίζουμε την εικόνα μας με ό,τι έχουμε καλύτερο.

Κάπου στην άκρη, σε μια γωνιά, ο μνήστωρ Ιωσήφ, περίσκεπτος, δεν το χωρά ο νους του αυτό που βλέπουν τα μάτια του. Ένας βοσκός του πιάνει κουβέντα, και λέγεται ότι είναι ο πειρασμικός λογισμός για το πώς έφτασε να κυοφορεί η μνηστή του. (Ἰωσὴφ δὲ ὁ ἀνὴρ αὐτῆς, δίκαιος ὢν καὶ μὴ θέλων αὐτὴν παραδειγματίσαι, ἐβουλήθη λάθρα ἀπολῦσαι αὐτήν – Ματθ. 1,19)

Γιατί στην άκρη όμως; Μα, ας θυμηθούμε ότι η εικόνα είναι το ευαγγέλιο του αγραμμάτου, και αν τον είχαμε τάξει δίπλα στην Παναγία και το Βρέφος, θα δίναμε ίσως λάθος εντύπωση ως προς την πατρότητα. Τίποτα άρα δεν αφήνεται στην τύχη. Δυστυχώς όμως κι εδώ έχουν παρεισφρήσει δυτικόφερτοι νεωτερισμοί που θέλουν τον Ιωσήφ δίπλα στο Βρέφος, χωρίς υποψία για την αλλοίωση και τη υποβάθμιση των πνευματικών νοημάτων που έτσι προκαλείται.

Πιο πέρα δυο μαίες ετοιμάζουν το λουτρό του βρέφους, όπως συμβαίνει με κάθε νεογέννητο. Η σκηνή μάλλον είναι εικαστικό δάνειο από προ-χριστιανικες παραστάσεις, αν και υπάρχει και ως αναφορά σε δευτεροκανονικά (απόκρυφα) ευαγγέλια. Έχει δε εγείρει ενστάσεις, ειδικά κατά τους αιώνες της τουρκοκρατίας, που χαρακτηρίζονταν από ευσεβιστικές επιδράσεις κυρίως εξ Εσπερίας. Οι ενστάσεις ήταν διττές: Πρώτον δογματικής φύσεως, και είχαν να κάνουν με την ιδέα περί ανώδυνης γεννήσεως, όπου το Βρέφος εξ ορισμού ήταν καθαρό από την φυσική διαδικασία, και άρα δεν χρειαζόταν λουτρό. Δεύτερον (και μάλλον δευτερεύον) αισθητικής φύσεως, καθώς η θέα των μαιών με τα γυμνά χέρια ενίοτε θεωρήθηκε άσεμνη. Υπάρχουν μάλιστα τοιχογραφίες, στις οποίες η σκηνή αυτή έχει καλυφθεί με επιζωγράφιση (π.χ. Ι.Μ.Σιμωνόπετρας).

Ο αντίλογος σε ότι αφορά την δογματική πλευρά, με τον οποίο ο γράφων τείνει να συμφωνήσει, είναι ότι ο Κύριος έρχεται στον κόσμο σε ένα περιβάλλον που διέπεται από ισχυρά έθιμα, όπως το λουτρό του νεογέννητου, στα οποία και εντάσσεται. Και άρα η σκηνή λειτουργεί συμβολικά προς επίρρωση της πρόσληψης της ανθρώπινης φύσεως. Στην εποχή δε που καθιερώθηκε ήταν σχεδόν απαραίτητο μέρος της εικαστικής αναπαράστασης μιας γέννησης. Άλλωστε οφείλει να ληφθεί υπόψιν ότι είναι δομικό στοιχείο της εικόνας της Γεννήσεως από τις πρώτες παραστάσεις και επί πολλούς αιώνες, προτού αμφισβητηθεί πολύ αργότερα.

Το σπήλαιο περιβάλλει και αγκαλιάζει την Θεοτόκο και το Βρέφος. Όχι σπήλαιο κανονικό, φυσικό, αλλά βράχια γεωμετρικά, (Ίσα-ίσα για να δηλώνεται ο τόπος) τοξωτά αραδιασμένα, που καταλήγουν σε μύτη προς τον ουρανό. Σαν να κατάλαβε η Γη και να άνοιξε υπερφυσικώς τα σπλάχνα της, για να δεχθεί τον Δημιουργό της.

Όμως υπάρχει και άλλο νόημα στο σπήλαιο, πιο βαθύ. Όπως θίξαμε και προηγουμένως, ο Κύριος κείται ως νεκρός σε σαρκοφάγο. Έτσι και το σπήλαιο είναι καμωμένο να θυμίζει τον χώρο της ταφής και της Ανάστασης, για να μας διδάσκει με εικαστικό τρόπο ότι η φθαρτή ανθρώπινη φύση που προσλαμβάνεται κατά την ενσάρκωση και την γέννηση είναι αυτή που πεθαίνει με το Θείο Πάθος, μα και αυτή που τελικά ανασταίνεται.

Διακρίνονται επίσης και δυο σταυλισμένα ζώα να ρουθουνίζουν τον Κύριο, σαν να τον χαιρετούν. Ένα βόδι και ένα γαϊδουράκι. Ούτε πρόβατα (όπως πιθανότατα να ήταν η ιστορική ακρίβεια), ούτε κάτι άλλο. Αυτό γίνεται ως υπόμνηση της σχετικής προφητείας: “ἔγνω βοῦς τὸν κτησάμενον καὶ ὄνος τὴν φάτνην τοῦ κυρίου αὐτοῦ· Ἰσραὴλ δέ με οὐκ ἔγνω καὶ ὁ λαός με οὐ συνῆκεν” (Ησ. α’.3).

Βασισμένη επίσης σε προφητεία του Ησαΐα είναι και η παράσταση του δέντρου που συνήθως τοποθετείται κοντά στην Θεοτόκο: “Καὶ ἐξελεύσεται ῥάβδος ἐκ τῆς ῥίζης Ἰεσσαί, καὶ ἄνθος ἐκ τῆς ῥίζης ἀναβήσεται” (Ησ. ια´.1). Η προφητεία αναφέρεται στην γενεαλογία του Κυρίου από τον Ιεσσαί, πατέρα του Δαυίδ, απόγονος του οποίου ήταν ο μνήστωρ Ιωσήφ. Καλά είναι λοιπόν να μην παραλείπεται από την εικόνα της Γεννήσεως, γιατί δεν είναι περιττό διακοσμητικό στοιχείο.

Και ολόγυρα όλη η υλική και η ασώματη κτίσις πανηγυρίζουσα, οι άγγελοι, το αστέρι, ο ανοιγμένος ουράνιος θόλος, και οι μάγοι με τα δώρα τους, σοφοί άρχοντες από την μακρινή Ανατολή, και βουνά κι εξοχές, και οι βοσκοί με ποίμνια και τα σουραύλια τους, και ό,τι άλλο έχει τακτοποιήσει κατά καιρούς τεχνικά και διακριτικά ο κάθε ζωγράφος, σύμφωνα με τις ευαγγελικές διηγήσεις και την λαϊκή ευσεβή πίστη. Διότι απο την μέρα αυτή όλα περιμένουν να καινουργηθούν, διότι “η σκιά παρέδραμεν” και ο τόπος αρχίζει να μοσχοβολά αιωνιότητα.

* Ο Γεώργιος Χατζής είναι διπλ. Ηλεκτρολόγος Μηχανικός και τεχν. Γεωπόνος, καθηγητής στην Μέση Εκπαίδευση. Ασχολείται εδώ και 30 χρόνια με την Ορθόδοξη εικονογραφία ως τέχνη, ως τεχνική και ως θεολογία. Έχει διδάξει εικονογραφία στο Τμήμα Εικαστικών και Εφαρμοσμένων Τεχνών του Π.Δ.Μ, και επί σειρά ετών στον σύλλογο “Αριστοτέλης” της Φλώρινας.

The post Ἡ καθ’ ἡμᾶς εἰκόνα τῆς Γεννήσεως appeared first on Νέα Φλώρινα.

Η ορθόδοξη εικόνα της Γεννήσεως είναι από τις παλαιότερες εικονογραφικές συνθέσεις στην Εκκλησία, καθώς διατηρείται απαράλλακτη στα βασικά χαρακτηριστικά της από τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες έως και σήμερα. Είναι δε εξόχως περιεκτική, καθώς κατορθώνει και συγκεφαλαιώνει σε μία εικαστική σύνθεση πλούσια σε συμβολισμούς τόσο την ιστορία της Χριστού γεννήσεως, όσο και την θεολογία της.

Από τους πρώτους λοιπόν αιώνες η Εκκλησία εορτάζει και εικονίζει την Ενανθρώπιση του Υιού. Είναι χαρακτηριστική η εγκαυστική εικόνα του Σινά του 7ου αι.μ.Χ. δείγμα κοπτικής τέχνης. Η εικόνα της Γεννήσεως δανείζεται πολλά εικαστικά στοιχεία και εκφραστικούς τύπους από την αρχαία ζωγραφική τέχνη, αλλά αυτό δεν πρέπει να μας ξενίζει, ούτε να μας σκανδαλίζει. Η Εκκλησία δεν δημιουργεί καινή κτίση εκ του μηδενός (ex nihilo), αλλά προσλαμβάνει, ανακαινίζει και αγιάζει τον προϋπάρχοντα παλιό κόσμο.

Κεντρικά πρόσωπα στην σύνθεση της εικόνας είναι η Παναγία Θεοτόκος και ο Ιησούς Χριστός. Τα υπόλοιπα διατάσσονται πέριξ αυτών:

Η Θεοτόκος εικονίζεται ξαπλωμένη σε στρώμα, όχι τόσο για να δειχθεί η ανάπαυση μετά την λοχεία, όπως στην αρχαία ζωγραφική, αλλά κυρίως για να δηλωθεί η ολοκλήρωση του ρόλου της στην Ενανθρώπιση, δηλαδή η κατάφασή της στην Ευαγγελισμό (“᾿Ιδού ἡ δούλη Κυρίου, γένοιτό μοι κατά τό ρῆμά σου” – Λουκά 1.38). Πολύ μεταγενέστερα κάποιοι άρχισαν να την εικονίζουν και γονυπετή προσευχόμενη, αλλά αυτό είναι Δυτικό στοιχείο που παρείσφρησε σε καιρούς σκοτεινούς για το Γένος, και καλό είναι να μην αντιγράφεται.

Ο Κύριος εικονίζεται ως βρέφος σπαργανωμένο σφιχτά. Αρχικά εικονίζονταν μέσα σε κάποια φάτνη, ή επάνω σε κάποιο ανάκλιντρο. Όμως ήδη από τον 10ο αι. μ.Χ. αρχίζει και αλλάζει αυτό, και εικονίζεται όχι μέσα σε φάτνη, αλλά μέσα σε λίθινη σαρκοφάγο, ως νεκρός, με τα βρεφικά σπάργανα να θυμίζουν περισσότερο τα οθόνια της ταφής Του. Αυτό έχει μεγάλο θεολογικό βάθος. Για την Ορθόδοξη σκέψη τα Χριστούγεννα δεν είναι απλώς η γέννηση ενός Σωτήρα, αλλά η κατά Θεόν πρόσληψη και αναγέννηση όλης της ανθρώπινης φύσεως, που ξεκινάει με τον Ευαγγελισμό, φανερώνεται με τα Χριστούγεννα και τα Θεοφάνεια και τελειώνεται με την Ταφή και την Ανάσταση. Όλα αυτά είναι ένα! (Αυτή η σύνδεση της Γεννήσεως με την Ταφή φαίνεται και στην υμνογραφία, όπου ειδικά στην ακολουθία των Ωρών πολλοί ύμνοι θυμίζουν έντονα μουσικώς και στιχουργικώς Μεγάλη Εβδομάδα)

Τα δυο αυτά κεντρικά πρόσωπα βρίσκονται εντός σπηλαίου, που και αυτό ζωγραφίζεται κατά τον ίδιο ακριβώς τρόπο με το σπήλαιο της Αναστάσεως, όπου ετάφη ο Κύριος. Αργότερα οι Βατικάνιοι όρισαν να εικονίζεται και κάποια ξύλινη στέγη ή κάποιο παράπηγμα (όπως πιθανότατα να ήταν αυτή η ιστορική ακρίβεια), αλλά αυτό είναι στοιχείο αταίριαστο με τον πνεύμα που περιγράψαμε προηγουμένως. Το σπήλαιο δείχνει να φωτίζεται από το άστρο της Βηθλεέμ, όχι όμως κατά τρόπο φυσικό, αλλά με ακτίνα άνωθεν κατερχόμενου ακτίστου φωτός, η οποία σε πολλές εικόνες χωρίζει στα τρία, υποδηλώνοντας την ενέργεια της Αγίας Τριάδος.

Δίπλα στην φάτνη-σαρκοφάγο τοποθετούνται σε μικρογραφία ένα βόδι και ένα ονάριο, ως υπόμνηση της προφητείας του Ησαΐα: «ἔγνω βοὺς τὸν κτησάμενον καὶ ὄνος τὴν φάτνην τοῦ Κυρίου αὐτοῦ. Ἰσραὴλ δὲ μὲ οὐκ ἔγνω»

Πέριξ του σπηλαίου διεκτραγωδούνται πολλά:

Πλήθος αγγέλων πανηγυρίζει και συναγάλλεται επάνω ακριβώς από το σπήλαιο, και μέχρι τον ουρανό. Ο ουρανός πολλές φορές εικονίζεται έναστρος, και συχνά σχηματίζεται ως θόλος.

Οι τρεις Μάγοι διακρίνονται συνήθως στην αριστερή πλευρά, σπανιότερα στην δεξιά, ως έφιππες μορφές, μικρότερου σχετικά μεγέθους, συχνά κρατώντας εμφανώς τα τρία δώρα: Χρυσό για τον Βασιλέα, Λιβάνι για τον Θεό, και Σμύρνα για τον Θνητό.

Στην αντίθετη με τους Μάγους πλευρά ζωγραφίζονται ποιμένες να ζεσταίνονται στην βραδινή φωτιά και να παίζουν τους αυλούς τους δίπλα στα ζωντανά τους. Κάποιος άγγελος πάντα μιλάει με έναν από αυτούς.

Στις δυο κάτω γωνίες ζωγραφίζονται δυο σημαντικά και πολυσυζητημένα θέματα:

Στην μια γωνία φαίνεται ο μνήστωρ Ιωσήφ καθισμένος και σκεπτικός, απορώντας για το γεγονός. Δίπλα του στέκεται ένας κακόσχημος γέρος με τρίχινη κάπα και του μιλάει. Λέγεται ότι είναι ο κακός λογισμός της αμφιβολίας που αρχικά τον ταλαιπώρησε σχετικά με την άσπορο σύλληψη  εκ μέρους της Θεοτόκου. Τελευταία πολλοί τον εικονίζουν δίπλα στην φάτνη, επίσης γονυπετή και προσευχόμενο. Αυτό όμως είναι λάθος, καθώς μπορεί να δημιουργήσει παρανόηση ως προς την κατά σάρκα πατρότητα, και πρέπει να αποφεύγεται. (Γενικότερα στην εικονογραφία και η παραμικρή λεπτομέρεια μπορεί να προβάλει λάθος μηνύματα και να δημιουργήσει σοβαρά δογματικά προβλήματα. Οφείλουμε λοιπόν σε αυτό να είμαστε πολύ προσεκτικοί, και όχι να αντιγράφουμε άκριτα ότι μας φαίνεται όμορφο στο μάτι)

Στην άλλη γωνιά εικονίζεται η σκηνή του λουτρού. Είναι δάνειο από την προχριστιανική ζωγραφική, όπου συνήθως αποτελούσε αναπόσπαστο κομμάτι κάθε σκηνής γέννησης. Για το λουτρό υπάρχει σχετική διήγηση στα δευτεροκανονικά ευαγγέλια (όχι ασυνήθιστη πηγή για την εικονογραφία μας), όπου γίνεται και μνεια του ονόματος της μαίας. Για κάποιο χρονικό διάστημα (16ος-19ος αιώνας) θεωρήθηκε απρεπής υπό το σκεπτικό ότι θίγει τον Κύριο ως τέλειο άνθρωπο που γεννιέται ανώδυνα, και άρα δεν χρειάζεται λουτρό. Μάλιστα σε κάποιες τοιχογραφίες η σκηνή αυτή επιζωγραφίστηκε. Σήμερα πάντως είναι γενικά αποδεκτή, και καλό είναι να μην παραλείπεται. Υπάρχει η άποψη ότι συμβολίζει και υπενθυμίζει την αρχική αποδοχή εκ μέρους του Κυρίου του Μωσαϊκού Νόμου (“οὐκ ἦλθον καταλῦσαι, ἀλλὰ πληρῶσαι” – Ματθ, 5.17), καθώς το λουτρό κάθε νεογέννητου ανεξαιρέτως ήταν έθιμο και νομικά επιβεβλημένο.

Η Ορθόδοξη εικόνα της Γεννήσεως υπάρχει σε πολλές και διάφορες εικαστικές παραλλαγές, χωρίς όμως να παραβλέπονται και να παραβιάζονται τα βασικά στοιχεία που αναλύσαμε παραπάνω. Η εποχή, η εικαστική γλώσσα του κάθε λαού, και το ίδιο το χέρι του ζωγράφου μπορεί να δημιουργήσει μεγάλη υφολογική ποικιλία σε μια εικόνα, κρατώντας όμως άθικτα τα θεολογικά της θεμέλια.

* Ο Γεώργιος Χατζής είναι μηχανικός, καθηγητής τεχνικής εκπαίδευσης και ερασιτέχνης εικονογράφος.

The post Η εικόνα των Χριστουγέννων – σύντομα ερμηνευτικά σχόλια appeared first on Νέα Φλώρινα.

Μου είναι αδύνατο και αρνούμαι μετά βδελυγμίας να συναινέσω και να συμπράξω σε οποιαδήποτε τέτοια διάκριση επί συνανθρώπων μου, καθώς είναι εντελώς έξω από την λογική μου και από το αξιακό μου σύστημα.

Επίσης, υπό τις παρούσες συνθήκες και νοοτροπίες, οφείλω δυστυχώς να διαχωρίσω την θέση μου και καταστήσω σαφές ότι κάθε συνεργασία με το εν λόγω σωματείο (το οποίο υπηρέτησα επί μία και πλέον δεκαετία) καθίσταται πλέον αδύνατη. Είναι θέμα αδιαπραγμάτευτης αξιοπρέπειας, θέμα αρχών και ηθικής τάξης.

Για εμένα πολιτισμός δεν είναι μόνο να ζωγραφίζεις καλά, να τραγουδάς καλά ή να χορεύεις καλά. Πολιτισμός είναι πρωτίστως να αποστρέφεσαι την βαρβαρότητα, να τιμάς την λογική σου και τις αξίες σου χωρίς εκπτώσεις, να κοιτάς κάθε άνθρωπο στα μάτια, χωρίς διακρίσεις, με σεβασμό στην αξιοπρέπεια, στην ελευθερία του και στην ανθρώπινη ουσία του.

Έρρωσθε εν Αληθεία,

Γεώργιος Χ. Χατζής

The post Σχετικά με την “επαναλειτουργία” του τμήματος Αγιογραφίας του ΦΣΦ Αριστοτέλης appeared first on Νέα Φλώρινα.

Είναι όμως ακριβώς έτσι; (διότι ο διάβολος κρύβεται στις λεπτομέρειες)… Ή μήπως και οι “ειδικοί” μπορεί ενίοτε και να μας κατευθύνουν λανθασμένα; Ο ίδιος ο Σωκράτης, που τόσο μιλούσε για “επαΐοντες”, θα έβαζε ίσως κάποιες δικλείδες, κάποια “φίλτρα” στην άκριτη εμπιστοσύνη μας προς αυτούς. Ποια θα μπορούσαν να είναι αυτά;

Φίλτρο 1:  Είναι πράγματι “ειδικοί” οι ειδικοί; Δηλαδή, αυτό επί του οποίου τους καλούμε να φωτίσουν τον ζόφο μας, εμπίπτει όντως στο αντικείμενο της ειδικότητάς τους;
Για παράδειγμα, μπορεί ένας Χημικός Μηχανικός να αποφανθεί ως Πολιτικός Μηχανικός για την στατικότητα μιας γέφυρας; (μηχανικός και ο ένας και ο άλλος, αλλά…). Ή μπορεί ένας πλαστικός χειρούργος ή ένας οδοντίατρος να επιληφθεί την διαχείριση μιας επιδημίας στον γενικό πληθυσμό;

Φίλτρο 2: Ακόμα και εάν είναι ειδικοί στο αντικείμενό τους, διαθέτουν όντως την απαιτούμενη επάρκεια γνώσεων και εμπειρίας, πέρα από τα δηλωμένα τυπικά προσόντα; Ή υπάρχουν και κάποιες υπερπροβεβλημένες μετριότητες; Όσοι έχουμε θητεύσει επί σειρά ετών στα σχολικά και στα πανεπιστημιακά έδρανα γνωρίζουμε πολύ καλά ότι η απάντηση μπορεί και να εκπλήξει δυσάρεστα.

Φίλτρο 3: Όσα θα μας πουν οι “ειδικοί” είναι όντως αποκύημα αγνών προθέσεων; Τα λένε καλοπροαίρετα; Ή μήπως υπηρετούν άλλες, σκοτεινες πιθανώς, στοχεύσεις, αλλότριες προς το γενικό συμφέρον; Είναι εξαρτώμενοι από κάπου; Χρηματίζονται ίσως; Εκβιάζονται; Ποτέ δεν ξέρεις. Όσο μεγαλύτερο το διακύβευμα, τόσο προσεκτικότερα ο υποψιασμένος πολίτης οφείλει να τα εξετάσει αυτά.

Φίλτρο 4: Οι “ειδικοί” βρίσκονται σε κατάλληλη διανοητική διαύγεια, προκειμένου να εκφέρουν έγκυρο λόγο, ή μήπως η κρίση τους ενδεχομένως σκεδάζεται από ψυχολογικούς παράγοντες; (φόβος, πανικός, οργή, ανυπομονησία, ματαιοδοξία, εγωπάθεια, εμμονές, εθισμοί) ή και από αθέλητη παραπληροφόρηση; (“μέμνησο, μὴ φόβος σε νικάτω φρένας” – Αισχύλος, Ευμενίδες)

Φίλτρο 5: Οι “ειδικοί” έχουν την ευθύνη των λόγων που εκφέρουν; Μήπως καλύπτονται πίσω από καθεστώς ασυλίας ή “ακαταδίωκτου”; Μπορούμε να εμπιστευτούμε ανθρώπους που μας συμβουλεύουν έχοντας οι ίδιοι εξασφαλίσει ότι δεν θα τους καταλογιστεί καμία ευθύνη και δεν θα υποστούν απολύτως καμία συνέπεια για τις συμβουλές που θα μας δώσουν;

Φίλτρο 6: Οι θέσεις που εκφράζουν σίγουρα χαρακτηρίζονται από αγνή ανιδιοτέλεια; Μήπως πίσω από αυτές κρύβονται ανομολόγητες ιδιοτελείς επιδιώξεις; Μήπως κάποιοι προσπαθούν ενδεχομένως να γίνουν αρεστοί σε συγκεκριμένους κύκλους, προσδοκώντας την ανέλιξη ή άλλα οφέλη και ανταλλάγματα; Μήπως πουλούν εκδούλευση; Μήπως εξοφλούν “γραμμάτια”; Αυτά είναι πράγματα που πάντα γίνονταν, γίνονται και θα γίνονται, ας μην μας εκπλήσσουν.

Φίλτρο 7: Οι θέσεις που εκφράζουν οι “ειδικοί” έχουν μεταφερθεί σε εμάς όπως πρέπει κατά την ακρίβειά τους; Είμαστε βέβαιοι ότι αυτό που μας παρουσιάζεται από τα ΜΜΕ όντως σέβεται στην πληρότητά το νόημα όσων το έχουν πει οι “ειδικοί”; ή μήπως έχουν παραποιηθεί οι θέσεις τους ακουσίως ή και σκοπίμως, με λογικές αλλοιώσεις, παραπλανητικούς τίτλους, παραλείψεις σημαντικών λεπτομερειών, ή άλλα επικοινωνιακά τεχνάσματα;

Φίλτρο 8: Ομονοούν όλοι οι “ειδικοί” σε όσα μας προτείνουν; Μήπως υπάρχουν και άλλες αντίθετες ή εναλλακτικές απόψεις; Παρουσιάζονται ισότιμα όπως πρέπει και αυτές οι άλλες απόψεις, ή αποσιωπούνται, γελοιοποιούνται, κλπ; Στην δεύτερη περίπτωση κάποιος οφείλει να πονηρευτεί.

Φίλτρο 9: Οι “ειδικοί” είναι διατεθειμένοι να υποστηρίξουν τις θέσεις τους στα πλαίσια ενός διαλόγου; Δέχονται τον αντίλογο; Την αντίθετη άποψη; Απαντούν με στέρεα επιχειρήματα σε θέσεις που αμφισβητούν ή και προσβάλλουν ευθέως τις δικές τους; Ή μήπως σε τέτοια περίπτωση ο λόγος τους γίνεται απαξιωτικός έναντι όσων τους αμφισβητούν, ολισθαίνοντας σε άλλο επίπεδο αντιπαράθεσης επί προσωπικού;

Φίλτρο 10: Όσα μας λένε οι “ειδικοί” εντάσσονται μέσα στο πλαίσιο της κοινής λογικής, του κοινού νοός; Λαμβάνουν υπόψιν τους το γενικότερο γίγνεσθαι, το γενικότερο πλαίσιο της καθεστηκυίας γνώσης; Μήπως είναι μεν σωστά από την δική τους πλευρά, αγνοώντας όμως αφελώς ενδεχόμενες δυσμενείς επιδράσεις και συγκρούσεις με άλλες πλευρές της γνώσης και της ζωής; Μήπως οι απόψεις τους, αν και ορθές ίσως υπό την στενή έννοια, εμφανίζουν ασύγγνωστη μονομέρεια, αποτυγχάνοντας να αγγίξουν κάποιες συμπλεκόμενες συνιστώσες ενός προβλήματος; Η πραγματικότητα είναι εξαιρετικά περίπλοκη κατάσταση για να αρκεί μόνο το βάθος της εξειδικευμένης γνώσης, δίχως το πλάτος της εγκύκλιας σοφίας.

Φίλτρο 10+1: Ποιο είναι το ήθος των “ειδικών” ανθρώπων αυτών; Η Επιστήμη μπορεί να λειτουργεί ανεξάρτητα από την ηθική; Ο Πλάτων λέει πως όχι: “πᾶ­σά τε ἐ­πι­στή­μη χω­ρι­ζο­μέ­νη δι­και­ο­σύ­νης καὶ τῆς ἄλ­λης ἀ­ρε­τῆς πα­νουρ­γί­α, οὐ σο­φί­α φα­ί­νε­ται” (Μενέξενος 347α) ανάγοντας την Αρετή, δηλαδή την αγαθή ανθρώπινη ποιότητα, σε θεμελιώδη προϋπόθεση της καλής και ωφέλιμης γνώσης. Λίγους αιώνες αργότερα η Καινή Διαθήκη συνομολογεί και καταφάσκει: “Τίς σοφὸς καὶ ἐπιστήμων ἐν ὑμῖν; δειξάτω ἐκ τῆς καλῆς ἀναστροφῆς τὰ ἔργα αὐτοῦ ἐν πραΰτητι σοφίας.” (Ιακ.3.13).

Ειδικά σε αυτό το τελευταίο η υπερχιλιετής παράδοσή μας έχει δώσει ώριμη και στέρεα απάντηση: Δεν μπορούμε να εμπιστευτούμε ανθρώπους φαύλους και σκοτεινούς, αμετροεπείς, χαμηλού ήθους και προβληματικής βιοτής και πολιτείας. Η Γνώση είναι Υπερόπλο, και χρειάζεται υψηλής ποιότητας ανθρώπους για να την χειριστούν.

Αν οι θέσεις των “ειδικών” διέλθουν αλώβητες από την βάσανο αυτών των 10+1 φίλτρων, τότε πιθανότατα να αξίζουν την εμπιστοσύνη μας, λαμβάνοντας πάντα υπόψιν ότι ουδείς αλάνθαστος, ούτε καν η Επιστήμη… κυρίως η Επιστήμη!

Μα πώς, εγείρεται το ερώτημα, μπορούμε να διακρίνουμε τον δόλο, την πλάνη, την ανεπάρκεια, την παραπλάνηση, την ιδιοτέλεια, την αήθεια, την ανευθυνότητα μέσα στα λεγόμενα ίσως των “ειδικών”;

Τα νέα είναι καλά: Δεν είναι δύσκολο! Απλά χρησιμοποιουμε το ισχυρότερο όπλο μας: Το μυαλό μας. “Μείζων πασῶν ἀρετῶν ἡ διάκρισις”. Δεν χρειάζεται να είσαι ειδικός για να κρίνεις τους “ειδικούς”! Καθαρό μυαλό και καθαρή καρδιά χρειάζεται.

Αν ο “ειδικός” πέφτει σε αντιφάσεις, εάν εκφέρει θέσεις αντίθετες με την κοινή λογική και την εγκύκλια βασική γνώση, εάν δεν ανέχεται διάλογο και αντίλογο, εάν ομιλεί με αυταρέσκεια, στόμφο και επιθετικό ύφος, εάν δεν έχει ταπείνωση, αγάπη και σεβασμό προς τον Άλλο, εάν δεν έχει αυτομεμψία (τι σπουδαία αρετή!) και δεν ανασκευάζει ειλικρινώς προηγούμενα ενδεχόμενα λάθη του, εάν δεν έχει στο παρελθόν δώσει δείγματα ακεραίου ήθους και ανιδιοτελούς θυσίας, τότε πιθανότατα θα σκαλώσει σε κάποιο ή κάποια από τα φίλτρα που προαναφέραμε.

Και χρειάζεται απλά και μόνο κοινός νους για να καταλάβει κανείς ότι “κατα βάθος, κάπου υπάρχει λάθος”… σαν το ψοφίμι στο χωράφι που δεν χρειάζεται να το δεις για να καταλάβεις ότι υπάρχει. Απλά το μυρίζεις.

Φαιδρόσοφον επιμύθιον:
“Ειδικός είναι αυτός που ξέρει όσο το δυνατό περισσότερα για όσο το δυνατό λιγότερα. Μέχρι που φτάνει στο σημείο να ξέρει τα πάντα για τίποτα.”
(Νίκολας Μπάτλερ)

Γεώργιος Χρ. Χατζής
ΜΗ “ειδικός” (ευτυχώς!)
Καθηγητής Τεχνικής Εκπαίδευσης (προς το παρόν)

The post Πρέπει να εμπιστευόμαστε τους “ειδικούς”; 10+1 φίλτρα πριν τους παραδώσουμε εν λευκώ τις τύχες μας appeared first on Νέα Φλώρινα.

Ρόλος πνευματικός και μυστικός, διότι παροντοποιούν όλη την Θεία Οικονομία,  εντάσσουν και ενοποιούν σε αυτή τον λειτουργικό χωρόχρονο. Στον ναό, στις ακολουθίες που τελούμε, όλα είναι ένα, όλα είναι εδώ, όλα είναι τώρα. “Σήμερον κρεμάται επί ξύλου…”

Ρόλος όμως και διδακτικός, δηλαδή κατηχητικός, καθώς οι άγιες εικόνες είναι “το ευαγγέλιο των αγραμμάτων”, εξιστορούν και ερμηνεύουν όλα τα πρόσωπα και τα γεγονότα της Θείας Οικονομίας με θαυμαστή ακρίβεια, χωρίς ασάφειες, παραλείψεις και παρερμηνείες. Με μια ματιά μπορεί κάποιος να κατανοήσει με πληρότητα και σαφήνεια το νόημα των ιστορουμένων, το ίδιο σαν να διάβαζε σελίδες ολόκληρες από τα ευαγγέλια ή τα συναξάρια.

Γιαυτό και είναι πολύ σημαντικό οι εικόνες που έχουμε στις εκκλησιές μας να είναι εκτός από αισθητικά άρτιες, και δογματικά ακριβείς, χωρίς παρατυπίες και αυθαίρετες πρωτοτυπίες.

Η εικόνα της Σταυρώσεως είναι μια τέτοια περιεκτική εικόνα, που συγκεφαλαιώνει σε μια μόνο ζωγραφική επιφάνεια πολλές από τις 12 ευαγγελικές περικοπές που διαβάζονται την Μεγάλη Πέμπτη.

Ο χώρος του γεγονότος υποσημειώνεται διακριτικά, χωρίς να κυριαρχεί. Ο Γολγοθάς έχει συρρικνωθεί σε ένα μικρό σωρό από πέτρες. Τα τείχη της Ιερουσαλήμ, έξω από τα οποία συμβαίνει το γεγονός, ίσα που διακρίνονται στο βάθος, ζωγραφισμένα συνήθως αρκετά αχνά.

Δεσπόζει η μορφή του εσταυρωμένου Κυρίου, εμφανώς μεγαλύτερη από τις άλλες, καθώς είναι και η πιο σημαντική. Η φρίκη του μαρτυρίου απαλύνεται κατά πολύ (σε αντίθεση με τις περισσότερες Δυτικές απεικονίσεις που εμμένουν εμφατικά στην απόδοσή της). Λείπει ο ακάνθινος στέφανος, όπως και οι πληγές της φρικτής κακοποίησης που ως γνωστόν προηγήθηκε. Όπως και μόλις που υποσημειώνονται οι πληγές των ήλων στα άκρα και της κεντημένης πλευράς.  Ο Κύριος εικονίζεται νεκρός μεν, αλλά με ζωγραφικό τρόπο ζωντανού. Το σώμα είναι ήρεμο και ρωμαλέο, χωρίς ένταση στην στάση του ή κάτι που να προδίδει επιθανάτια αγωνία. Τα χέρια είναι απλωμένα σαν μια μεγάλη αγκαλιά, μια αγκαλιά που χωρά και συγχωρά όλο τον κόσμο. “Ήπλωσας τας παλάμας, και ήνωσας τα το πριν διεστώτα”, που λέει και ο υμνωδός.

Η επιγραφή στην κορυφή του Σταυρού είναι “Ο Βασιλεύς της Δόξης”, δίνοντας το σωτηριολογικό νόημα της ημέρας, και σύμφωνα με όσα ο ίδιος ο Κύριος απολογήθηκε στους δικαστές και τους διώκτες του: “Ἡ βασιλεία ἡ ἐμὴ οὐκ ἔστιν ἐκ τοῦ κόσμου τούτου”. Δεν χρησιμοποιούμε το “Ι.Ν.Β.Ι” που είχαν αναρτήσει χλευαστικά οι σταυρωτές Του, αν και κάποιοι ζωγράφοι από απροσεξία και αντιγράφοντας κυρίως Δυτικά πρότυπα, έχουν υποπέσει σε αυτό το σφάλμα.

Στην βάση του Γολγοθά, μέσα σε ένα μικρό σπήλαιο εικονίζεται ένα ανθρώπινο κρανίο. Είναι αυτό του Αδάμ, για να μας υπενθυμίσει ότι η Σταύρωση γίνεται για όλο το νεκρωμένο από την αμαρτία ανθρώπινο γένος.

Δεξιά βρίσκεται η Θεοτόκος, υποβασταζόμενη από τις γυναίκες που αναφέρονται και στα Ευαγγέλια, και αριστερά ο αγαπημένος μαθητής, ο Ιωάννης, που ήταν και ο μόνος που δεν εγκατέλειψε τον Δάσκαλό του. Όλες αυτές οι μορφές θρηνούν το φρικτό γεγονός.

Σε πολλές εικόνες, αναλόγως πώς επιλέγει ο εικονογράφος, μπορούν να παρασταθούν και άλλες λεπτομέρειες. Συχνά πίσω από τον Ιωάννη εμφανίζεται ο εκατόνταρχος που προΐστατο της Σταύρωσης, ο Λογγίνος, μετέπειτα άγιος και αυτός της Εκκλησίας μας, σηκώνοντας το χέρι θαυμάζων και φοβούμενος, σαν να λέει: “Αληθώς Θεού υιός ήν ούτος”. Πίσω του συχνά εικονίζονται διακριτικά διάφοροι στρατιώτες.

Πολλές φορές δεξιά και αριστερά σε μικρότερο μέγεθος εμφανίζονται οι δύο ληστές που συσταυρώθηκαν. Ο ένας, ο άγιος Δυσμάς, ο πρώτος άνθρωπος που εισήλθε στον παράδεισο, εικονίζεται ήρεμος και με ευγενική όψη, στραμμένος προς τον Κύριο σε διάλογο μετανοίας. Ο άλλος, ο Γέστας, εικονίζεται με την πλάτη, σε στάση όπου δεν διακρίνεται καθαρά το πρόσωπό του (η καθαρή θέα του ανθρωπίνου προσώπου ως φορέα σχέσης είναι κομβικής σημασίας στο εκκλησιαστικό γεγονός), και με εμφανή την επιθανάτια αγωνία της εγωπαθούς αμετανοησίας. Τα δύο ονόματα αυτά δεν αναφέρονται στα γνωστά 4 Ευαγγέλια, υπάρχουν όμως στα δευτεροκανονικά, τα λεγόμενα και “απόκρυφα”, και γιαυτό πολλές φορές δεν αναγράφονται.

Κατά τους τελευταίους αιώνες υπήρξε η τάση, ειδικά στην Δύση, να διανθίζεται η εικόνα της Σταυρώσεως και από άλλες μορφές και επιμέρους θέματα, όπως ο διαμοιρασμός των ιματίων, η παρουσία αγγέλων, κλπ. Συνήθως όμως αυτού του είδους οι επιλογές “φορτώνουν” την εικόνα με περιττό εικαστικό βάρος, βλάπτοντας την καθαρότητα του κεντρικού μηνύματος, γιαυτό καλά είναι να αποφεύγονται, ή όταν γίνονται, να γίνονται κατά τρόπο πολύ διακριτικό.

Γεώργιος Χατζής,

καθηγητής μέσης εκπαίδευσης και εικονογράφος

The post Μερικά σύντομα σχόλια στην Ορθόδοξη εικόνα της Σταυρώσεως appeared first on Νέα Φλώρινα.

Ομιλία του εκπαιδευτικού Γεώργιου Χατζή, στην εκδήλωση της 27ης Οκτωβρίου 2017, στον Φ.Σ.Φ “Ο Αριστοτέλης”

Ο 20ος αιώνας είναι κομβικής σημασίας για την πορεία σύνολης της ανθρωπότητας και του πολιτισμού της. Ο ίδιος σημαδεύτηκε από δύο πρωτόγνωρα γεγονότα, δυο παγκοσμίους πολέμους με κολοσσιαία έκταση και συνέπειες, που όμοιούς τους κανένα έθνος στον κόσμο δεν είχε ξαναδεί. Παγκόσμιους, διότι όλα τα κράτη και οι λαοί του Πλανήτη είτε ενεπλάκησαν σε αυτούς άμεσα ως εμπόλεμοι αντίπαλοι, είτε μέσω αποστολής στρατευμάτων, είτε υπέστησαν την αγωνία τους και τις κοινωνικές και οικονομικές συνέπειές τους.

Ιδιαιτέρως δε ο ΒΠΠ προξένησε τόσες πολλές ανθρώπινες απώλειες αλλά και τόσες συμφορές, που το “ποτέ πια” έβγαινε αυθόρμητα από όλα τα στόματα και τις ψυχές των ανθρώπων. Δικαίως η λήξη του εορτάζεται έκτοτε κάθε χρόνο με μεγαλειώδεις πανηγυρισμούς. Κι ενώ όλοι οι λαοί γιορτάζουν την λήξη του ΒΠΠ, ένας μόνο μονίμως ανάποδος λαός, ο Ελληνικός, γιορτάζει την έναρξη της εμπλοκής του σε αυτόν.

Αυτό μάλιστα σκανδαλίζει πολλούς εξ ημών, κυρίως όσους αν και Έλληνες, κατανοούν πλημμελώς την εθνική μας ιδιαιτερότητα, καθώς ζώντας ετερόφωτοι μέσα στον Δυτικό Νεωτερισμό αποτυγχάνουν να φωταυγαστούν από το σέλας της υπερ-δισ-χιλιετούς εθνικής μας διαχρονίας και να κατανοήσουν την ιδιοπροσωπία που αυτή γεννά. Τι τελικά είναι αυτό που μας κάνει παραδόξως να γιορτάζουμε την εμπλοκή μας στον ΒΠΠ, και όχι την λήξη του; Παλαβώσαμε εντελώς, ή μήπως κάτι άλλο συμβαίνει;

Ας ξεκινήσουμε όμως από την αρχή.

28η Οκτωβρίου 1940, ξημερώματα, ο Ιταλός πρεσβευτής στην Αθήνα σηκώνει από τον ύπνο τον πρωθυπουργό Ιωάννη Μεταξά σε μια μάλλον ασυνήθιστη επίσκεψη…

Από καιρό η ατμόσφαιρα μύριζε μπαρούτι σε όλη την Ευρώπη. Οι εντάσεις και τα αδιέξοδα του μεσοπολέμου είχαν συσσωρευτεί. Οι αντιθέσεις και οι εκκρεμότητες πολλές, κλόνισαν την ήδη εύθραυστη ειρήνη. Ήδη πριν ένα χρόνο, από το 1939 ο πόλεμος είχε αρχίσει. Η Ελλάς ήλπιζε να διατηρήσει ουδετερότητα, όμως δεν ήταν τελικά και τόσο εύκολο.

Η γειτονική Ιταλία αποτελούσε μια όλο και διογκούμενη απειλή. Εδώ και δυο σχεδόν δεκαετίες κυβερνούνταν από ένα δικτατορικό αυταρχικό καθεστώς υπό τον Μπενίτο Μουσσολίνι. Το ίδιο το καθεστώς έδωσε στον εαυτό του το όνομα “φασιστικό”. Λέξη άγνωστη έως τότε, με ευθεία αναφορά στην αρχαία Ρώμη, έμελλε στα επόμενα χρόνια να γίνει συνώνυμη με την δεσποτεία, την καταστολή της ελευθερίας και την ωμή αδιαλλαξία.

Αλλά και οι δυο άλλες δυνάμεις του λεγομένου “Άξονα”, η Γερμανία και η Ιαπωνία, αλλά και άλλες, φίλα προσκείμενες αν και μετέπειτα εχθρικές, είχαν παρόμοια χαρακτηριστικά. Αυταρχισμός και στρατοκρατία, επεκτατική διάθεση, και ένας διαστρεβλωμένος εθνικισμός που συσπείρωνε τα έθνη τους με επίπλαστες ιδεολογίες γύρω από μια κεντρική εξουσία, στην οποία όμως δεν είχαν τα ίδια πρόσβαση, παρά μόνο αποτελούσαν υποχείριά της. Συσπείρωση με έντονα επιθετικά χαρακτηριστικά εις βάρος άλλων εθνών και κρατών. Υπό αυτές τις συνθήκες ο πόλεμος ήταν αναπόφευκτος.

Στην γειτονιά μας η Ιταλία ζούσε τις δικές της γεωπολιτικές αυτοκρατορικές φαντασιώσεις. Ο επεκτατικός πειρασμός μεγάλος για την επίδοξη υπερδύναμη. Η Ελλάς φάνταζε ως ιδανικό θύμα στα μάτια τους. Για αυτούς δεν ήταν καθόλου άσχημη ιδέα μια ασφαλής επέκταση εις βάρος της, μέσω μιας άνετης (όπως τότε την λογάριαζαν) εισβολής.

Κάπως έτσι καταλήγουμε στην ασυνήθιστη επίσκεψη του Ιταλού πρέσβη εκείνο το ξημέρωμα της 27ης προς 28η Οκτωβρίου 1940.

“Αλόρ, σε λα γκέρ” (λοιπόν, έχουμε πόλεμο) ήταν η μόνη απάντηση του Έλληνος πρωθυπουργού στο τελεσίγραφο που του επεδόθη, αποκλείοντας κάθε περαιτέρω συζήτηση με τον Ιταλικό παράγοντα. Η ιστορική αυτή φράση έμελλε να μεταγραφεί μονολεκτικά ως το γνωστό μας “ΟΧΙ” στην συνείδηση του λαού. Αυτό ήταν το περίφημο “ΟΧΙ”, του Ιωάννου Μεταξά, αλλά και της Ελλάδας όλης. Σύσσωμη η Ελλάς, ως ένας άνθρωπος ανταποκρίθηκε στο πρωινό πολεμικό κάλεσμα. Ο πρωτόγνωρος παλλαϊκός ενθουσιασμός και η αυθόρμητη ομοψυχία σημάδεψαν εκείνη την ημέρα, προεικάζοντας την έκβαση του αγώνα. Μίση, πάθη, μικρότητες και έριδες παραμερίστηκαν, οι εχθροί γίνανε φίλοι και αδελφοί, ο κοινός αγώνας υπέρ ελευθερίας, υπέρ βωμών και εστιών προείχε όλων των άλλων.

Ήδη εκείνη την ημέρα το Ελληνικό έθνος κατήγαγε συντριπτική νίκη, της οποίας και σήμερα την επέτειο εορτάζουμε. Νίκη όχι απέναντι στον πρόσκαιρο εχθρό, στον ευκαιριακό εισβολέα με τα γελοία τελεσίγραφα. Κατήγαγε συντριπτική νίκη απέναντι στον προαιώνιο εχθρό του, στον αρχέκακο όφι που εδώ και χιλιετίες το δηλητηριάζει, απέναντι στον κακό του εαυτό, απέναντι στην διχόνοια και την αδελφοφάγα εριθεία που το κατατρώει. Και εδώ ακριβώς βρίσκεται η απάντηση στο γιατί δεν εορτάζουμε την λήξη του ΒΠΠ, αλλά την είσοδό μας σε αυτόν. Γιατί για εμάς το μείζον είναι ο πόλεμος απέναντι στον κακό μας εαυτό, και είναι συνεχής, διαχρονικός, υπερχιλιετής, και βασανιστικός. Και όποτε κερδίζουμε μια μάχη, τότε είναι αιτία εορτής και πανηγύρεως. Οι υπόλοιποι εχθροί μας έρχονται και παρέρχονται, και συνιστούν για εμάς δευτερεύουσες απειλές.

Η Ελλάς, λένε, κατά τρόπο περίεργο, πάντα βρίσκεται στην σωστή πλευρά της Ιστορίας. Έτσι και τώρα, η εμπλοκή της στο πλευρό των Συμμάχων μπορεί να την έβαλε σε μεγάλες περιπέτειες και συμφορές, αλλά δεν την ντρόπιασε. Ο αγώνας δύσκολος, ο αντίπαλος ισχυρός. Τα μεγέθη και οι συσχετισμοί ισχύος συντριπτικά εις βάρος μας. Η γελοιοποίηση των Ιταλών από τα Μέσα της εποχής, τις εφημερίδες, τα τραγούδια στο ραδιόφωνο κλπ, δεν πρέπει να μας ξεγελάει, καθώς στόχευε στην τόνωση του ηθικού, και όχι στην περιγραφή της πραγματικότητας. Μα είναι η αξία του αντιπάλου αυτό που δίνει μεγαλείο στην Ελληνική νίκη. «Γιατί εμείς (οι Έλληνες), αντίθετα με τους βαρβάρους δεν μετράμε ποτέ το πλήθος του εχθρού» (Αισχύλος)

Βέβαια όπως είπαμε, μπήκαμε στον αγώνα νικητές ήδη από την πρώτη ημέρα, και αυτό μας έδωσε άλλη δύναμη, και άλλο κουράγιο.

Η κυβέρνηση και το επιτελείο δεν πιάστηκαν στον ύπνο. Ήδη είχαν διαγνώσει τον κίνδυνο, και από καιρό είχαν προβεί σε σοβαρές προετοιμασίες, με τα λίγα ομολογουμένως πολεμικά μέσα που διέθεταν.

Ο Στρατηγός Κατσιμήτρος, διοικητής των δυνάμεων της Ηπείρου, είχε από νωρίς προνοήσει και οργανώσει την άμυνα. Δεν ήταν μόνος του. Βασικός συντελεστής της νίκης, καταλαμβάνει το διπλανό βάθρο της Ιστορίας ο Συνταγματάρχης Κωνσταντίνος Δαβάκης, που με διορατικότητα και ευφυΐα οργάνωσε την άμυνα της Πίνδου. Ο Δαβάκης (που 3 χρόνια πριν είχε αποστρατευθεί λόγω κλονισμένης υγείας) ανακλήθηκε στην ενεργό υπηρεσία τον Αύγουστο του 1940, όταν έγινε η μερική επιστράτευση, και με το Απόσπασμα της Πίνδου, άντεξε το κύριο βάρος της πρώτης επίθεσης από την Μεραρχία “Τζούλια”, και αυτό άνοιξε την πόρτα της νίκης.

Όμως ένας αγώνας δεν είναι μόνο υπόθεση της στρατιωτικής ηγεσίας. Είναι υπόθεση όλου του λαού, στρατευμένου και αμάχου. Ο καθένας καλείται να δώσει τον καλύτερο εαυτό του. Και αυτό έγινε στην Πίνδο:

Ο τοπικός πληθυσμός, και κυρίως οι γυναίκες των εμπολέμων περιοχών, ξεσηκώθηκε και μετέτρεψε τον εαυτό του σε υποζύγιο, να κουβαλά εφόδια εκεί που κανένα μέσο άλλο δεν μπορούσε να πάει. Γυναίκες παλαιάς κοπής, αρχαίου κάλλους και ήθους, μαθημένες στις κακουχίες της υπαίθρου, ψημένες στον ήλιο των αγρών και των βοσκότοπων, γυναίκες που δεν σύχναζαν σε σαλόνια και κομμωτήρια, αυτές οι μητέρες, οι αδελφές, οι γιαγιάδες, αυτές που άλλοτε κουβαλούσαν τα καυσόξυλα και τις προμήθειες του σπιτιού στις πλάτες τους, τώρα κουβαλούν πυρομαχικά και εφόδια. Δέρμα κατσιασμένο, μέση τσακισμένη από την σκληρή ζωή, μαλλιά γκρίζα, αχτένιστα. Άσχημες κατά τα δικά μας μονδέρνα lifestyle πρότυπα, όμορφες όμως μέσα στην Ιστορία.

Παλληκάρια περήφανα, ατρόμητα, ολιγαρκή. Μεροκαματιάρηδες, δουλευταράδες, αγρότες στην πλειοψηφία τους, μα και εργάτες, και φοιτητές, και τεχνίτες, και γραφιάδες, άνθρωποι της τέχνης και του πνεύματος, ποιητές και λόγιοι. Μεγαλωμένοι με ιδανικά, με Κολοκοτρώνηδες και Αθανάσιους Διάκους, με ΑξιονΕστί και Κύριε ελέησον, με Παλαιολόγους, με Αλεξάνδρους και Λεωνίδες, αυτοί ήταν οι φαντάροι μας. Φτωχοί και ολιγαρκείς στην τσέπη, πλούσιοι στην καρδιά τους, ντροπαλοί στο βλέμμα, αγέρωχοι απέναντι στον εχθρό. Τέτοια παλληκάρια έβγαζε τότες η πατρίδα μας. Και έτσι μπόρεσαν και άντεξαν στις κακουχίες του βουνού, στον χειμώνα που έσπερνε τον θάνατο περισσότερο και από τις ιταλικές σφαίρες, στην πείνα, στην ψείρα και την αρρώστια. Άλλοι στην θέση τους θα είχαν παραδοθεί. Αυτοί άντεξαν. Και νίκησαν.

Στην Θάλασσα ο αγώνας εξίσου σκληρός. Τα μέσα λίγα, και παλαιά. Όμως το κουφάρι της Έλλης έπαιρνε την εκδίκησή του. Ο “Παπανικολής” το θρυλικό υποβρύχιο, με τις περιορισμένες δυνατότητες που είχε από κατασκευής, παρέδιδε καθημερινώς μαθήματα ναυτοσύνης και θάρρους σε φίλους και εχθρούς. Τα δε κατορθώματά του αγγίζουν την σφαίρα του απίστευτου.

Η ηθική αξία του Έπους του ’40 τεράστια, μάθημα ομοψυχίας και θάρρους για εμάς τους νεωτέρους. Η στρατηγική του όμως αξία ακόμα μεγαλύτερη. Παρ’ ελπίδα η Ελληνική νίκη στην Πίνδο αναγκάζει την Γερμανία να εισβάλει στην Νότιο Βαλκανική. Ολέθριο στρατηγικό σφάλμα!!! Η αντίσταση των Ελλήνων κι εδώ είναι πεισμώδης, αλλά μοιραία κάμπτεται. Αποσπάει όμως τον πηγαίο σεβασμό από συμμάχους αλλά και από τους αντιπάλους, ακόμα και τους πιο φανατισμένους.

Ο ίδιος ο Αδόλφος Χίτλερ, αν και εισβολέας, θα πει στην Γερμανική Βουλή (4 Μαΐου 1941):

«Χάριν τής ιστορικής αληθείας οφείλω νά διαπιστώσω ότι μόνον οί Ελληνες, εξ’ όλων τών αντιπάλων οί οποίοι μέ αντιμετώπισαν, επολέμησαν μέ παράτολμον θάρρος καί υψίστην περιφρόνησιν πρός τόν θάνατον….»

Και ο στρατηγός Γεόργκι Ζούκοφ, ο αρχιτέκτονας της Σοβιετικής νίκης θυμάται:

«Εάν ό Ρωσικός λαός κατόρθωσε να ορθώσει αντίσταση μπροστά στίς πόρτες τής Μόσχας, νά συγκρατήσει καί νά ανατρέψει τόν Γερμανικό χείμαρρο, τό οφείλει στόν Ελληνικό Λαό, πού καθυστέρησε τίς Γερμανικές μεραρχίες όλον τόν καιρό πού θά μπορούσαν νά μας γονατίσουν. Η γιγαντομαχία τής Κρήτης υπήρξε τό κορύφωμα τής Ελληνικής προσφοράς.» (Απόσπασμα από τά απομνημονεύματά του γιά τόν Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.)

Η στρατηγική σημασία της Ελληνικής εμπλοκής στον ΒΠΠ είναι κεφαλαιώδης, παρόλο που στο έδαφός μας δεν σημειώθηκαν μεγάλης κλίμακας κομβικές μάχες. Ωστόσο η εισβολή εκ μέρους των Γερμανών στην Νότιο Βαλκανική και η εξ αυτής σημαντική αναβολή της επιχείρησης στην πρώην σύμμαχο ΕΣΣΔ απεδείχθη μοιραία για τις δυνάμεις του Άξονα. Οι φοβερές Γερμανικές δυνάμεις καθηλώθηκαν από τον Ρωσικό Χειμώνα λίγα μόλις χιλιόμετρα έξω από την Μόσχα. Οι ημέρες της καθυστέρησης τελικά έκαναν την διαφορά.

Αλλά και η ίδια η εισβολή και κατοχή της χώρας μας απεδείχθη στρατηγικά ανώφελη ή ακόμα και επιβλαβής. Ειδικά η εισβολή στην Κρήτη, δίχως να προσφέρει το προσδοκώμενο πλεονέκτημα στον αγώνα της Βορείου Αφρικής, ενέπλεξε και ανάλωσε πολλές δυνάμεις, και μάλιστα ειδικών επιχειρήσεων με πενιχρά μακροπρόθεσμα κέρδη.

Στα καθ΄ημάς, ο Οκτώβριος του 1940 άνοιξε για την χώρα μας ένα κύκλο περιπετειών και συμφορών που άργησε πολύ να κλείσει. Οι απώλειες του πολέμου πολλές. Η 4ετής κατοχή που ακολούθησε και η βαρβαρότητα των βορείων εισβολέων προξένησε ακόμα περισσότερα θύματα, με τα βάρβαρα ανηλεή αντίποινα, την τρομοκρατία εις βάρος αθώων αμάχων, και την πείνα. Προκάλεσε επίσης και σοβαρές καταστροφές στην υποδομή της χώρας. Πόλεις και χωριά κάηκαν και ισοπεδώθηκαν. Η οικονομία κυριολεκτικά διαλύθηκε. Δεν υπάρχει μέρος στην πατρίδα μας που να μην ένιωσε στο πετσί του όλες αυτές τις συμφορές. Η αποχώρηση των κατοχικών δυνάμεων και η επάνοδος της εξόριστης κυβερνήσεως βρήκαν την χώρα καθημαγμένη, κατεστραμμένη, αλλά (το χειρότερο) και διχασμένη.

Η Ελλάς, πέραν της σημαντικότατης ενσωμάτωσης της Δωδεκανήσου, απέτυχε να εξαργυρώσει τις θυσίες της και την προσφορά της στον αγώνα των Συμμάχων ενάντια στον Άξονα με εμπράγματα, εθνικής εμβέλειας ανταλλάγματα. Οι ελπίδες για ευνοϊκή εξέλιξη στα εθνικά ζητήματα του Βορειοηπειρωτικού και του Κυπριακού σύντομα απεδείχθησαν ανεδαφικές. Η ευγνωμοσύνη των “συμμάχων” έμεινε στα λόγια, και ο καθένας κυνικά και ψυχρά, όταν έπαψε πια να έχει την ανάγκη μας, μερίμνησε πάλι για το δικό του συμφέρον. Η Ελλάς από “χώρα ηρώων” ξαναέγινε θλιβερό προτεκτοράτο και αρένα διαπλοκής ξένων συμφερόντων. Ποτέ κανείς δεν μας αποζημίωσε για τις καταστροφές που υπέστημεν, αλλά και μέσα σε μια δίνη νέων δεινών και νέας υποτέλειας δεν αξιωθήκαμε πότε έως σήμερα να διεκδικήσουμε τις πρέπουσες αποζημιώσεις καθ οιονδήποτε τρόπο. Ούτε καν το συναφθέν “υποχρεωτικό” δάνειο.

Λοιπόν, όχι μόνο δεν συνήλθαμε και δεν ωφεληθήκαμε, αλλά απεναντίας τα παλιά φαντάσματα του μίσους και της διχόνοιας βγήκαν ξανά από το σεντούκι ενδυναμωμένα όσο ακόμα στενάζαμε υπό τον Γερμανό κατακτητή, και θέριεψαν με την αποχώρησή του και το αναπόφευκτο κενό εξουσίας που άφηνε. Ο αδελφός ξαναέγινε εχθρός. Ξαναφάγαμε τις σάρκες μας σε μια εθνοκτόνα και ανθρωποφάγα περιδίνηση μίσους, που πολύ φοβάμαι ότι ακόμα μας ταλαιπωρεί, έστω και ως μνήμη, έστω και ως απόηχος. Να ένας ακόμα λόγος που δεν γιορτάζουμε την λήξη του ΒΠΠ. Για εμάς, αν και βρισκόμασταν στην μεριά των νικητών, δεν ήταν νίκη, αλλά ατιμωτική ήττα. Νικήσαμε τον Άξονα, αλλά ηττηθήκαμε κατά κράτος από τον παλιό μας εχθρό, τον αρχέκακο όφι που μας δηλητηριάζει χιλιετίες τώρα. Για εμάς η απελευθέρωση σήμανε σκλαβιά στην αρχαία μας κακοδαιμονία. Μας κατέβαλε πάλι η διχόνοια, το μίσος και η έριδα. Τι να γιορτάσεις; Πώς να γιορτάσεις; Ας γιορτάσουν οι άλλοι λαοί. Εμείς ας πενθήσουμε και ας κλάψουμε για τις αμαρτίες και για τα παθήματά μας. Την ώρα που όλοι οι άλλοι θεράπευαν τις πληγές τους και απένεμαν σκληρή Δικαιοσύνη για όσα εγκλήματα είχαν υποστεί, εμείς εδώ τελματώναμε στην ατιμωρησία και ανοίγαμε νέα επώδυνα έλκη.

Παρόλα αυτά, η 28η Οκτωβρίου αυτή καθεαυτή, είναι για εμάς φάρος που φωτίζει την μετέπειτα πορεία μας, και ο ιστορικός κύκλος που άνοιξε τότε είναι τεράστια δεξαμενή άντλησης διδαγμάτων. Για όσους τουλάχιστο έχουν καρδίαν καθαράν και πνεύμα ευθές, ώστε να διδαχθούν.

Τα διδάγματα σε στρατιωτικό/ επιχειρησιακό επίπεδο είναι έτσι κι αλλιώς αντικείμενο μελέτης από τους ειδικούς του στρατεύματος και τους ιστορικούς. Δίχως το κύρος της αυθεντίας, σταχυολογώντας, θα σημειώσω την τεράστια σημασία της σωστής προετοιμασίας. Οι εξονυχιστικές αναγνωρίσεις που προηγήθησαν, η γνώση του πεδίου, η επάνδρωση των μονάδων της μεθορίου, αλλά και η εκπαίδευση των εφέδρων έδωσαν στην Ελλάδα σημαντικό πλεονέκτημα. Από την άλλη, η πενιχρή διοικητική μέριμνα, ο παλαιός οπλισμός, ο ακατάλληλος για χειμέριο αγώνα εξοπλισμός και ο προβληματικός εφοδιασμός δυσχέραναν σημαντικά τον αγώνα. Οι απώλειες από τα κρυοπαγήματα και τις κακουχίες έφτασαν να είναι συγκρίσιμες με αυτές από τα Ιταλικά πυρά. Η παραμέληση της Αεροπορίας σε συνδυασμό με την αστοχία έγκαιρου εκσυγχρονισμού του δόγματος και των μέσων εναερίου αγώνα παραχώρησαν την εναέρια υπεροχή στους Ιταλούς, με ολέθριες συνέπειες τόσο για το στράτευμα, όσο και για τους αμάχους και τις υποδομές. Νομίζω συγκρίνοντας την τότε κατάσταση με την παρούσα συγκυρία, ίσως θα πρέπει να προβληματιστούμε σοβαρά..

Ωστόσο αυτό που τελικά έδωσε την νίκη στα Ελληνικά όπλα δεν ήταν η υλική αρτιότητα, αλλά το ήθος, το ηθικό και το φρόνημα των έμψυχων συντελεστών του έπους του 40. Και εδώ πρέπει να επιμείνει κανείς, αν αναζητεί το νόημα αυτής της επετείου. Διότι τα «ΟΧΙ» θέλουν λαούς με φρόνημα, και όχι υποζύγια φρόνιμα. Το φρόνημα και το ήθος εκείνων των ανθρώπων μπορούμε να το ορίσουμε σε τρεις βασικούς άξονες: Στην έντονη αίσθηση της συλλογικής ταυτότητας και της ιστορικής συνέχειας του έθνους, στην θυσιαστική διάθεση και την αίσθηση του χρέους, και στον πόθο για ελευθερία και αξιοπρέπεια.

Το «Εμείς» όπως θα το έλεγε και ο Μακρυγιάννης ήταν έντονο εκείνη την εποχή. Ένα «εμείς» που σχηματιζόταν και νοηματοδοτούνταν από την αίσθηση της εθνικής διαχρονίας. Μια ισχυρά σφυρηλατημένη συλλογική ταυτότητα, σαφώς ιερή, αλώβητη από εθνοφοβικές παρεμβάσεις, από εμμονές σε δικαιώματα των ολίγων εις βάρος των πολλών, από ρητορικές για ιδιαιτερότητες, διαφορετικότητες, και λοιπές οντότητες, αποδομητικές της συλλογικής προκοπής. Ένα «εμείς», όπου το όποιο «εγώ» ξεχώριζε όχι ως φυγόπονος φορέας παρασιτικών δικαιωμάτων, αλλά ως παράδειγμα αριστείας και οδοδείκτης, ως πρωτοχορευτής, μπροστάρης και σημαιοφόρος, ως δωρητής και ευεργέτης, ως προεστώς αρετής και προσφοράς. Για τους ανθρώπους αυτούς το ευαγγελικό «Εἴ τις θέλει πρῶτος εἶναι, ἔσται πάντων ἔσχατος καὶ πάντων διάκονος» ήταν βαθιά ριζωμένο στην σκέψη και την νοοτροπία τους.

Η συμπαγής συλλογικότητα και η βεβαιότητα της εθνικής διαχρονίας γεννούσε το φιλότιμο, την αίσθηση του χρέους. Γιατί μόνο η αίσθηση της ιστορικής συνέχειας μπορεί να σε κάνει «να νιώσεις μέσα σου όλους τους προγόνους, να φωτίσεις την ορμή τους και να συνεχίσεις το έργο τους», όπως έγραφε ο Ν.Καζαντζάκης. Η φιλότιμη ντροπή απέναντι σε όλους τους προγόνους, όσους προηγήθηκαν στην θυσία, αλλά και εν τω παρόντι βίω απέναντι στην οικογένεια και στα ιερά, και ο πόθος της ευφημίας μέσα στην κοινότητα, στερέωνε την καρδιά όταν έκανε έφοδο με την λόγχη απέναντι στα εχθρικά πολυβόλα, όταν κρατούσε υψώματα μέσα σε βροχή οβίδων, όταν βούλιαζε στα χιόνια και πέθαινε από το κρύο και την πείνα. Αυτή η φιλότιμη ντροπή «υπέρ βωμών και εστιών» μετατρέπει τους ανθρώπους σε υπερανθρώπους που γεννούν θαύματα και εκπλήξεις και γράφουν έπη και ιστορία, ενάντια σε κάθε “λογική” πρόβλεψη.

Οι πρόγονοι και οι νεκροί για αυτούς δεν ήταν «περασμένα-ξεχασμένα». Σχολειό, οικογένεια, εκκλησία, ότι παιδαγώγησε αυτή την γενιά του ‘40, φρόντισε να τους ενσταλάξει σεβασμό, θαυμασμό κι ευγνωμοσύνη για όσους προηγήθηκαν στην θυσία. Τα σχολεία τα κοσμούσαν οι εικόνες των ηρώων του 21, τα χωριά είχαν το καθένα το ηρώον του, κι εκεί τα παιδιά εκείνα μάθαιναν να τιμούν τους νεκρούς, με καταθέσεις στεφάνων, με παρελάσεις, με φιλοπόνως επιμελημένες εθνικές εορτές, με ποιήματα και σημαιοστολισμούς. Ζούσαν με τους ήρωες, τους έβλεπαν, τους μύριζαν, τους ανέπνεαν.

Τα λόγια του λογοτέχνη: «Οι νεκροί σου δεν κοίτουνται στο χώμα. Γενήκαν πουλιά, δέντρα, αγέρας. Κάθεσαι στον ίσκιο τους, θρέφεσαι με τη σάρκα τους, αναπνές το χνότο τους. Γενήκαν ιδέες και πάθη, κι ορίζουν τη βουλή σου και την πράξη σου..» για τις γενιές εκείνες ήταν βίωμα και πράξη.

Έτσι σφυρηλατούταν το ήθος, έτσι οικοδομούταν το φρόνημα, έτσι σπερνόταν και βλάσταινε ο έρωτας της ελευθερίας. Γιατί ένα έθνος, αν θέλει να λέγεται ζωντανό, δεν φτάνει μόνο να έχει “αξίες”, πρέπει και να τις ιεραρχεί και σωστά, σύμφωνα με τον δικό του χαρακτήρα, με τα δικά του υπαρξιακά προτάγματα. Γλυκειά η ειρήνη, φρικτός ο πόλεμος. Καλή η ασφάλεια και η σταθερότητα, και όσα όμορφα και χαρούμενα ανθούν μέσα σε αυτές, αλλά τι να τα κάνεις χωρίς ελευθερία; Μπορεί ο σκλάβος να απολαύσει το ψωμί που τρώει; «Ούκ έπ‘ άρτω μόνω ζήσεται άνθρωπος». Για να είναι ευτυχής πρέπει να είναι ελεύθερος. Αυτό προτάσσεται μπροστά και από την ίδια την ζωή ακόμα, διότι αυτό της δίνει νόημα. Άλλωστε όπως έχει ειπωθεί, «όποιος θυσιάζει την ελευθερία του για την ασφάλεια, τελικά χάνει και τα δυο». Και εάν είναι σημαντικό να είναι ο άνθρωπος ελεύθερος ως άτομο, πολλαπλάσια σημαντικό είναι να είναι ελεύθερος ως κοινωνία. Να ορίζει η ίδια πώς θα ζήσει μέσα από τις κοινές στοχεύσεις της συλλογικής ταυτότητας, χωρίς την ξένη θηλιά στον λαιμό της.

Όλα αυτά που τώρα τα λέω με λόγια οι γενιές εκείνες τα βιώνανε ως πράξη. Γιαυτό και έγιναν λιοντάρια μπροστά στον εχθρό, γιαυτό μπόρεσαν να μεγαλουργήσουν, και να συντελέσουν όσα θαυμαστά σήμερα διηγούμαστε.

Τι έχουμε διδαχθεί όμως από αυτούς; Ας αναλογιστούμε τι ήθος περνάμε στα παιδιά μας σήμερα. Πόσες φορές στις σχολικές γιορτές μας ακούστηκε το “όχι πια πόλεμος” αντί για το “όχι πια σκλαβιά”; Τι απέγιναν οι εικόνες των ηρώων από τις σχολικές αίθουσες και στους δημόσιους χώρους; Πόση ψυχή έχουν πια οι σχολικές επέτειοι; Πόσο έχουμε συμβιβαστεί με φράσεις στα σχολικά αναγνώσματα του τύπου «Η Ιταλία μας κήρυξε τον πόλεμο. Και εμείς πήγαμε και κρυφτήκαμε στο υπόγειο»; Πόσο έχουμε πάψει να οργιζόμαστε όταν βλέπουμε να βεβηλώνεται και να καίγεται το εθνικό μας σύμβολο; Αυτό που τα μάτια του σώματος το βλέπουν γαλανόλευκο, αλλά τα μάτια της καρδιάς το βλέπουν κόκκινο από το αίμα τόσων ηρώων. Όλα αυτά ας μην μας θλίβουν, ας μην μας γεννούν δυσφορία, αλλά ας μας προβληματίζουν.

Οι ήρωες του ‘40 σημαίνουν πολλά για εμάς. Είναι οι δικοί μας άνθρωποι. Παππούδες, γονείς, συγγενείς. Οι παλαιότεροι ζήσαμε, μεγαλώσαμε μαζί τους. Είναι όλοι οι μαχητές του θρυλικού 33ου Συντάγματος της Φλώρινας, πεσόντες και βετεράνοι, που σημάδεψαν τα παιδικά μας χρόνια. Είναι οι 7 λεοντόκαδροι λεβέντες, που μας φωνάζουν από το μνημείο έξω ακριβώς από την είσοδο αυτού του χώρου. Είναι ο αείμνηστος ήρωας Δημήτρης Λιώτσης, που η ίδια η αίθουσα αυτή όπου βρισκόμαστε είναι δική του δωρεά, το ίδιο και η παιδική χορωδία που σε λίγο θα μας ευφράνει με τις αγγελικές φωνές της, και που έχει την τιμή να φέρει το όνομά του. Καθόμαστε στον ίσκιο τους, αναπνέουμε το χνότο τους. Έγιναν ιδέες και πάθη, κι ορίζουν τη βουλή μας και την πράξη μας. Ας τους μνημονεύουμε και ας τους τιμούμε με φιλότιμο, που σημαίνει ας τους μιμηθούμε. Όχι στα λόγια, αλλά με πράξεις.

Το έπος του 40 όσα χρόνια και αν περάσουν δεν θα ξεθωριάσει. Θα φωτίζει την εθνική μας διαχρονία μαζί με πολλές άλλες κορυφώσεις της συλλογικής μας ψυχής. Θα είναι πάντα εκεί, για να μας παραδειγματίζει, να μας νοηματοδοτεί και να μας διδάσκει, ανεξάρτητα του πόσο άξιοι ή ανάξιοι θα είμαστε για να διδαχθούμε. «Μνήμη του λαού μου, σε λένε Πίνδο, και σε λένε Άθω». Στο ταμείο της ψυχής μας μαζί με το αθάνατο κρασί του 21, θα βρίσκεται εκεί να μας μεθά και το αθάνατο κρασί του ‘40.

Αντί επιλόγου:

Ο αγώνας του λαού μας απέναντι στην βαρβαρότητα, και το αυθεντικά αδούλωτο ήθος που αυτός φανερώνει, μπορούν να συνοψισθούν σε δυο επιγραφές. Γράφηκαν και οι δυο στο χωριό Κάνδανος των Χανίων. (Το χωριό αυτό κατεστράφη εκ θεμελίων από τα γερμανικά στρατεύματα κατοχής, ως αντίποινα, αλλά και για εκφοβισμό λόγω της αντιστασιακής δράσης των κατοίκων της περιοχής). Η πρώτη επιγραφή τοποθετήθηκε από τους ίδιους τους κατακτητές αμέσως μετά την καταστροφή:

“διά την κτηνώδη δολοφονίαν Γερμανών αλεξιπτωτιστών, αλπινιστών και του Μηχανικού, από άνδρας, γυναίκας παιδιά και παπάδες μαζί, και διότι ετόλμησαν να αντισταθούν κατά του Μεγάλου Ράιχ, κατεστράφη την 3^ην -6-1941 η Κάνδανος εκ θεμελίων, δια να μην επανοικοδομηθή πλέον ποτέ”

Κάμποσα χρόνια αργότερα, και μετά την ανοικοδόμηση του χωριού, η Κρητική θυμοσοφία τοποθέτησε δίπλα της μια δεύτερη επιγραφή:

“Το Γ’Ράιχ δεν υπάρχει πια. Η Κάντανος είναι ακόμα εδώ!”

Η Ελλάς είναι ακόμα εδώ, και θα είναι εδώ. Είναι θέλημα «Θεών τε και Ηρώων». Είναι χρέος στους αγέννητους και στους νεκρούς της. Πάντα ελεύθεροι!

The post Πανηγυρικός λόγος για την επέτειο της 28ης Οκτωβρίου appeared first on Νέα Φλώρινα.