Μόνιμος Επίκουρος Καθηγητής Πανεπιστημίου Αιγαίου

Ας ξεκινήσουμε με αυτές τις παραδοχές:

1. Η συμπεριφορά ενός παιδιού και οι τρόποι έκφρασης του είναι οι καλύτεροι δείκτες της ψυχικής του υγείας. Σημασία, όμως, δεν έχουν μόνο τα αντικειμενικά γεγονότα της κακοποίησης-παραμέλησης, αλλά η εσωτερίκευση τους από τα ίδια τα παιδιά και το ιστορικό, πολιτιστικό και κοινωνικό περιβάλλον, μέσα στα οποίο εκδηλώνονται.

Συμπεριφορές, οι οποίες πριν μερικά χρόνια ήταν αποδεκτές σήμερα μπορεί να θεωρούνται ακραίες και βίαιες, ενώ οι ορισμοί διαφέρουν από χώρα σε χώρα.

Σε κάθε περίπτωση, αν η παιδική ηλικία δεν θεμελιωθεί σε αλληλεπιδράσεις αγάπης και σε διαδράσεις άνευ όρων αποδοχής, το έλλειμμα θα προσπαθήσει με φανερές ή λανθάνουσες διαδικασίες να αναπληρωθεί μάταια στο μέλλον. Αν η αγάπη δίνεται συγκεκαλυμμένη ή ενοχική ή ακόμα και υπό προϋποθέσεις, η διαχείριση της θα γίνεται με ψυχικά δαπανηρούς ή ιοβόλους τρόπους.

Η αγάπη έχει αξία μόνο όταν δεν αποτελεί έπαθλο.

2. Το παρελθόν πρέπει να μένει στο παρελθόν, όμως η κακοποίηση-παραμέληση στιγματίζει παντοτινά, σε τέτοιο σημείο, που τα αποτελέσματα της μπορούν να συνεχιστούν ή να γίνουν φανερά στην ενήλικη ζωή. Διαταραχές προσωπικότητας ή συναισθήματος ενδεχομένως να συσχετίζονται με τις πρώιμες αυτές εμπειρίες.

3. Τα παιδικά τραύματα ζουν μέσα από τα συμπτώματά τους και εκδηλώνονται πολλές φορές με έμμεσους τρόπους. Γι’ αυτό οι κραυγές, οι αντιστάσεις, οι καθηλώσεις και οι παλινδρομήσεις ενός πληγωμένου, αλλά καλά κρυμμένου παιδιού, στην προσωπικότητα ενός ενηλίκου, που είχε κακοποιηθεί, δεν είναι ποτέ γοερές. Η παραμυθία επιτυγχάνεται είτε με την παρέμβαση ειδικών είτε με τεράστια αποθέματα υπομονής, αγάπης, αποδοχής και αυτογνωσίας.

4. Αν οι προσκολλήσεις και οι συναισθηματικές επενδύσεις ενός παιδιού δεν είναι ασφαλείς, τότε ο κόσμος βιώνεται όχι ως το σταθερό πλαίσιο, μέσα στο οποίο η προσωπικότητα αναπτύσσεται και ανεξαρτητοποιείται, αλλά ως ένα τρομακτικό και απρόβλεπτο ψηφιδωτό αμφισβητούμενης επιβίωσης. Τα βιώματα αυτά επαναλαμβάνονται στην ενήλικη ζωή ως εφιαλτικά σενάρια, ως αδόκιμοι φαύλοι κύκλοι σκέψης και ως διακυμάνσεις στην αυτοεκτίμηση και στους αυτοπροσδιορισμούς.

5. Το παιδί πρέπει να δει την αντανάκλαση του εαυτού του στους γονείς και αντίστροφα.

Αν ο κατοπτρισμός αυτός είναι αρνητικός ή διαστρεβλωμένος, τότε παθολογικές θα είναι οι εκδηλώσεις και οι εκφάνσεις της προσωπικότητας για πολύ καιρό. Η νοσηρότητα θα αναδειχτεί στις μελλοντικές διαπροσωπικές σχέσεις, στην προσαρμογή, στην ερμηνεία των καταστάσεων, στους μηχανισμούς άμυνας, στην ακραία συμπεριφορά, στην επανάληψη του μοτίβου κακοποίησης ή παραμέλησης.

Κατά την ενηλικίωση η επικοινωνία του παιδιού, που έχει κακοποιηθεί θα γίνει περίπλοκη, πολύσημη, αποδιοργανωμένη.

Απαιτείται υπομονή, ανεκτικότητα και γνώση, για να καταλάβουν όσοι το συναναστρέφονται πως δεν βάλλει εναντίον τους, αλλά ότι αναλώνεται σε μια άνιση μάχη εναντίον συνειδητών και υποσυνείδητων πικρών αναμνήσεων.

6. Οι ευκαιρίες εκτόνωσης του πρώιμου πόνου είναι ελάχιστες. Μόνο οι ειδικοί μπορούν να αποκωδικοποιήσουν όσα ερμητικά σφραγίστηκαν μέσα του: Άλλοτε ο φόβος και άλλες φορές η αγάπη γι’ αυτόν που το κακοποίησε καταδικάζουν σε μια ιδιότυπη σιωπή, απομονώνουν σε μια συναισθηματική ειρκτή, που θα αφήσει τα στίγματα της απειλής της σε κάθε μελλοντική διαπροσωπική σχέση.

7. Οι μηχανισμοί άμυνας του παιδιού, που αντιμετώπισαν κάποτε με επιτυχία ή όχι την κακοποίηση ή την παραμέληση, συχνά μεταμορφώνονται σε λαίλαπες, που σταδιακά διαταράσσουν την αρμονία και απειλούν την ψυχική υγεία.

Γιατί τις πιο πολλές φορές, εκείνο που κάποτε λογίστηκε ως λύση, μετατρέπεται σε άγκυρα, που καταποντίζει και εγκλωβίζει στα βάθη του παρελθόντος.

8. Δύσκολα αποκρυπτογραφούνται οι κώδικες και σπάνια αποκαλύπτεται η πορεία προς τη νεύρωση, που μοιάζει να είναι διαφορετική σε κάθε περίπτωση.

Επομένως, η γενίκευση των τραυματικών διαστάσεων και η ανεξέταστη εξαγωγή συμπερασμάτων για την κακοποίηση τις πιο πολλές φορές οδηγεί στην υπεραπλούστευση, στα στερεότυπα και στην ανεπαρκή παρέμβαση.

9. Ο θυμός, η ντροπή και η απόγνωση ενός ανήλικου συνθέτουν πολύ αργότερα στη ζωή περίπλοκες αγχωτικές διαταραχές, καταθλίψεις, αυτοκτονική ιδεοληψία, βουλιμία ή ανορεξία, καταναγκασμούς, υστερήσεις στην ανάπτυξη του εγκεφάλου, υπερκινητικότητα, επιθετικότητα, κοινωνική φοβία, κατάχρηση ουσιών και μια καταβαραθρωμένη και ασθμαίνουσα αυτοεκτίμηση. Τα κακοποιημένα παιδιά γίνονται καχύποπτοι ενήλικες, δύσκολα εμπιστεύονται, σπάνια χαλαρώνουν ή αφήνονται, έχουν την τάση να ευχαριστούν τους άλλους, για να γίνουν αποδεκτά, είναι ευάλωτα στην κριτική.

Όμως δύσκολα μπορεί να αποδειχτεί ότι όλα αυτά συνδέονται αιτιακά με την κακοποίηση. Υπάρχει ανάγκη διεξοδικότερων ερευνών, ειδάλλως τα περισσότερα από τα προαναφερθέντα θα είναι απλώς εικασίες ή αναλύσεις περιπτώσεων.

Πώς αντιμετωπίζονται στην πιο τρυφερή ηλικία ο τραυματισμός, οι εξευτελισμοί, οι λεκτικές επιθέσεις, οι σεξουαλικές απόπειρες, η αποστέρηση, η ανέχεια ακόμα και ο φόνος;

Ποια η συσχέτιση όλων αυτών των παραγόντων και σε ποιο βαθμό μπορεί κανείς να ισχυριστεί πως η κακοποίηση-παραμέληση είναι η αιτιώδης μεταβλητή, που ερμηνεύει όλα τα παραπάνω;

10. Ενδείξεις συναισθηματικής κακοποίησης που εμφανίζονται συχνά στη διεθνή βιβλιογραφία:

Διακυμάνσεις στην αυτοεκτίμηση, ψυχοσωματικά συμπτώματα, ενύπνιοι τρόμοι, εφιάλτες και αδικαιολόγητοι φόβοι, τάσεις φυγής, διαταραχές ορέξεως

Αίσθημα απώλειας ελέγχου: Ανυπακοή,

φωνές, εριστικότητα, χειριστικότητα

Ευαισθησία στην τρυφερότητα και στην έκφραση συναισθήματος

Έλλειψη ενσυναίσθησης, ενόχων, οίκτου, συμπάθειας, ακατάλληλο συναίσθημα.

11. Ενδείξεις Σεξουαλικής Κακοποίησης

Πόνοι ή αίμα στα γεννητικά όργανα

Σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα, σεξουαλική συμπεριφορά ασυμβίβαστη με την ηλικία του παιδιού, διαταραχές ενούρησης

12. Ενδείξεις συναισθηματικής παραμέλησης

Απώλεια βάρους, καθυστερήσεις στη γλωσσική ανάπτυξη, ακραίες συναισθηματικές αντιδράσεις και διαρκής αναζήτηση προσοχής

Η κακοποίηση παραμέληση συχνά συσχετίζεται με

• Ψυχικές ασθένειες γονέων, κατάθλιψη και υπερβολικό άγχος
• Αναπηρίες παιδιών που δεν μπορούν να αποδεχτούν ή να διαχειριστούν οι γονείς
• Κοινωνική απομόνωση οικογένειας
• Βίαιη κουλτούρα κοινότητας
• Κατάχρηση ουσιών
• Προϊστορία ενδοοικογενειακής βίας
• Ανεργία, φτώχεια
• Νοσηρή επικοινωνία μελών οικογένειας
• Νεαροί γονείς, παιδιά από ανεπιθύμητες εγκυμοσύνες, μη βιολογικά παιδιά
• Γονείς προσανατολισμένοι στον ευδαιμονισμό και οικογένεια δίχως συνεκτικούς δεσμούς

The post Η αγάπη έχει αξία μόνο όταν δεν αποτελεί έπαθλο – Παιδική κακοποίηση και παραμέληση appeared first on Νέα Φλώρινα.

Συνοδεύει ανθρώπους πρωτοπόρους σε κάθε δημιουργική σύλληψή και καταδιώκει τους απόκληρους θεατές των κοινωνικών επιτυχιών των άλλων. Καταζητείται από πολυάσχολους παντρεμένους με παιδιά, που θεοποιούν το ένα λεπτό απομόνωσης, και αφορίζεται από όσους ορίζουν τον εαυτό τους ως επιτομή των σχέσεών τους.

Οι ψυχολόγοι ξορκίζουν την κατάσταση αυτή με παιχνίδια ρόλων, ασκήσεις διεκδικητικότητας, ενίσχυση της αυτοεκτίμησης και δραστηριότητες αποκρυπτογράφησης των λεκτικών και εξωλεκτικών ερεθισμάτων.

Η μοναξιά, και ειδικά η παρατεταμένη, αντιμετωπίζεται ως νοσηρή παρέκκλιση σε έναν κόσμο, που προσμετρά την κοινωνική καταξίωση με το εύρος κι όχι το βάθος των δικτύων. Ως χαρακτηριστικό των αδύναμων και των μη ευέλικτων, που αδυνατούν να ακολουθήσουν τους φρενήρεις ρυθμούς και τις ανατροπές. Ως καταφύγιο ανθρώπων, που δεν μπόρεσαν να εδραιώσουν τις σταθερές τους και οπισθοχώρησαν σε μία ναρκισσιστική απομόνωση.

Κι όμως. Τελευταίες έρευνες καταδεικνύουν ότι καμία υστέρηση στην ικανότητα αντίληψης και ερμηνείας των γλωσσικών και μη λεκτικών σημάτων ή των κοινωνικών δεξιοτήτων δεν υφίσταται στους εραστές, αυτόκλητους και μη, της μοναξιάς.

Ούτε καν μία συγκεκαλυμμένη προσπάθεια υποστήριξης ενός αδύναμου εγώ, που τρέμει την απόρριψη και αποφεύγει τη διακινδύνευση.

Αντίθετα, αυτό που φαίνεται πως καθηλώνει τη δράση, είναι μία υπέρμετρη υπευθυνότητα και ανάληψη της ευθύνης, όσον αφορά την πορεία και την ποιότητα των κοινωνικών σχέσεων εκ μέρους των μοναχικών ατόμων. Τα μοναχικά άτομα χρεώνονται την αποτυχία ολοκληρωτικά. Επενδύουν τόσο πολύ στις επαφές τους, που έχουν πολύ περισσότερες πιθανότητες να προτιμήσουν την απόσυρση, παρά να αναπαράγουν ένα φαύλο κύκλο κενής και ανούσιας επικοινωνίας. Επιθυμούν τόσο δυνατά τη γόνιμη αλληλεπίδραση, που αποθαρρύνονται πλήρως, αν διαπιστώσουν ότι δεν έχει τις προδιαγραφές, για να εξελιχθεί έτσι.

Λίγοι όμως καταλαβαίνουν την αυτο-θυματοποίηση, επειδή η μηχανισμοί άμυνας της εκλογίκευσης και της άρνησης τους ξεγελούν.

Το κοινωνικό άγχος επιτείνεται και εσπευσμένες επιλογές ή αστοχίες το ενδυναμώνουν. Η μοναξιά είναι μία κατάσταση του μυαλού, κατά την οποία η επιδίωξη της επικοινωνίας υπάρχει σε τόσο έντονο βαθμό, που αυξάνεται η αγωνία κατάκτησής της. Αν και κάποιοι επιστήμονες θεωρούν πως η προδιάθεση είναι γενετική, περιβαλλοντικοί παράγοντες και η ηλικία την ενισχύουν. Στις ακραίες της μορφές αποτελεί σύμπτωμα κατάθλιψης, αποφυγής και διαταραχών μνήμης. Παγιδεύει το αυτοσυναίσθημα, παρασύρει σε παρανοϊκές σκέψεις και προκαλεί διακυμάνσεις στον ύπνο, την όρεξη, τη διατροφή, την άσκηση, την ευεξία. Προσβάλλει την ποιότητα ζωής και συσχετίζεται με καρδιακά νοσήματα.

Η μοναξιά είναι εντονότερη σε πολιτισμούς, όπου το συλλογικό έχει υποκατασταθεί ανεπιτυχώς με την ατομική ανέλιξη και τον ανταγωνισμό. Τα κοινωνικά δίκτυα στο Ίντερνετ δεν μπορούν να βελτιώσουν την αίσθηση της απόσυρσης, ενώ σύμφωνα με τον Cacioppo η μοναξιά είναι μεταδοτική: Πρόσωπα που περιελάμβαναν έναν μοναχικό φίλο στις επαφές τους αύξαναν κατά 52% την πιθανότητα να επηρεαστούν από τις απόψεις του.

Η μοναξιά είναι μία ένδειξη πως κάτι πρέπει να αλλάξει στη ζωή εκείνου, που τη βιώνει, ειδάλλως οι συνέπειες θα επηρεάσουν τον ψυχολογικό και πνευματικό τομέα. Τα κοινωνικά δίκτυα προσφέρουν ροή της πληροφορίας, συναισθηματική υποστήριξη, γνωριμίες για εξεύρεση συντρόφου και εναύσματα δημιουργικής απασχόλησης.

Δυστυχώς, οι καιροί δεν παρέχουν πολλαπλές ευκαιρίες, αλλά αντίθετα επιζητούν αφορμές για περιθωριοποίηση.

Αναρωτηθείτε λοιπόν πόσο συχνά αισθάνεστε πως δεν έχετε κανέναν, που να μπορεί να σας καταλάβει, ότι η κοινωνία αυτή δε φτιάχτηκε για σας, πως εκείνοι με τους οποίους κάποτε επικοινωνούσατε, τώρα διαβαίνουν το δικό τους δρόμο, ότι σας θυμούνται μόνο αν σας χρειάζονται, ότι περιστοιχίζεσθε από άσχετους και εκλάβετέ το ως ένδειξη καθολικής αλλαγής.

Περαιτέρω μελέτη:
Cacioppo, J. T., Fowler, J. H., & Christakis, N. A. (in press). Alone in the crowd: The structure and spread of loneliness in a large social network. Journal of Personality and Social Psychology.
Knowles, M. L., Lucas, G. M., Baumeister, R. B., and Gardner, W. L. (2015). Choking under social pressure: Social monitoring among the lonely. Personality and Social Psychology Bulletin, 41, 805-821.

Ευστράτιος Παπάνης,

Επίκουρος Καθηγητής Κοινωνιολογίας Πανεπιστημίου Αιγαίου

The post Το δώρο της μοναξιάς appeared first on Νέα Φλώρινα.